मूलभूत हक्क

Question 1

PYQ 1.0 marks

भारतीय संविधानाच्या किती व्या कलमांमध्ये मूलभूत हक्क दिले आहेत?

A कलम 10 ते 30 B कलम 12 ते 35 C कलम 14 ते 40 D कलम 20 ते 45

Why: भारतीय संविधानाच्या घटनेच्या भाग 3 मध्ये कलम 12 ते 35 मध्ये मूलभूत हक्क दिले आहेत. कलम 12 ही 'राज्य' ची व्याख्या करते आणि कलम 35 संवैधानिक उपचाराचा हक्क समाप्त करते. म्हणून योग्य उत्तर कलम 12 ते 35 हे आहे.

Question 2

PYQ 1.0 marks

भारतीय संविधानात एकूण किती मूलभूत हक्क दिले आहेत?

A पाच B सहा C सात D आठ

Why: भारतीय संविधानात एकूण सहा मूलभूत हक्क दिले आहेत: (1) समतेचा हक्क (कलम 14-18), (2) स्वातंत्र्याचा हक्क (कलम 19-22), (3) शोषणाविरुद्धचा हक्क (कलम 23-24), (4) धर्म स्वातंत्र्याचा हक्क (कलम 25-28), (5) सांस्कृतिक व शैक्षणिक हक्क (कलम 29-30), आणि (6) घटनात्मक संरक्षणाचा हक्क (कलम 32). मूलतः मालमत्तेचा हक्क देखील सातवा मूलभूत हक्क होता परंतु 44 व्या संविधान संशोधनाने तो वगळून कायदेशीर अधिकारात परिणत करण्यात आला.

Question 3

PYQ 1.0 marks

समतेचा हक्क भारतीय संविधानाच्या किती व्या कलमांमध्ये दिला आहे?

A कलम 12-15 B कलम 14-18 C कलम 16-20 D कलम 20-25

Why: समतेचा हक्क भारतीय संविधानाच्या कलम 14 ते 18 मध्ये दिला आहे. कलम 14 मध्ये कायद्यापुढे समानता आणि कायद्याचे समान संरक्षण, कलम 15 मध्ये धर्म, जाती, लिंग आणि जन्म स्थानाच्या आधारावर भेदभाव निषेध, कलम 16 मध्ये सार्वजनिक सेवांमध्ये समान संधी, कलम 17 मध्ये छुआछूत निषेध आणि कलम 18 मध्ये पद्वीचा निषेध समाविष्ट आहे.

Question 4

PYQ 1.0 marks

स्वातंत्र्याचा हक्क भारतीय संविधानाच्या किती व्या कलमांमध्ये दिला आहे?

A कलम 18-22 B कलम 19-22 C कलम 20-24 D कलम 21-25

Why: स्वातंत्र्याचा हक्क भारतीय संविधानाच्या कलम 19 ते 22 मध्ये दिला आहे. कलम 19 मध्ये भाषण आणि अभिव्यक्तीचे स्वातंत्र्य, कलम 20 मध्ये अपराध व्याख्यानिषेध, कलम 21 मध्ये प्राण आणि व्यक्तिगत स्वातंत्र्याचा संरक्षण, आणि कलम 22 मध्ये अटक आणि निरोधाविरुद्धचा संरक्षण समाविष्ट आहे.

Question 5

PYQ 1.0 marks

सांस्कृतिक व शैक्षणिक हक्क कोणत्या कलमांमध्ये दिले आहेत?

A कलम 27-29 B कलम 28-30 C कलम 29-30 D कलम 30-32

Why: सांस्कृतिक व शैक्षणिक हक्क भारतीय संविधानाच्या कलम 29 ते 30 मध्ये दिले आहेत. कलम 29 मध्ये अल्पसंख्यांकांना त्यांची भाषा, लिपी आणि संस्कृती संरक्षित ठेवण्याचा अधिकार दिला आहे. कलम 30 मध्ये अल्पसंख्यांकांना शैक्षणिक संस्था स्थापन आणि संभाळण्याचा अधिकार दिला आहे. यामुळे अल्पसंख्यांकांची सांस्कृतिक वारसा संरक्षित राहते.

Question 6

PYQ 1.0 marks

घटनात्मक संरक्षणाचा हक्क कोणत्या कलमांमध्ये दिला आहे?

A कलम 30 B कलम 31 C कलम 32 D कलम 33

Why: घटनात्मक संरक्षणाचा हक्क भारतीय संविधानाच्या कलम 32 मध्ये दिला आहे. या कलमानुसार कोणताही नागरिक मूलभूत हक्कांचे उल्लंघन होत असल्यास न्यायालयात याचिका दाखल करू शकतो. सर्वोच्च न्यायालय आणि उच्च न्यायालय habeas corpus, mandamus, prohibition, quo warranto, certiorari यासारख्या याचिकांचा अधिकार देतात.

Question 7

PYQ 1.0 marks

86 व्या संविधान संशोधनाने मूलभूत हक्कांमध्ये कोणता नवीन हक्क जोडला?

A कलम 20A - आरोग्यधिकार B कलम 21A - मुक्त शिक्षण अधिकार C कलम 22A - व्यवसाय अधिकार D कलम 23A - विश्रांति अधिकार

Why: 86 व्या संविधान संशोधन (2002) ने संविधानाच्या कलम 21A मध्ये 6 ते 14 वर्षांच्या वयोगटातील सर्व बालकांना मुक्त आणि अनिवार्य शिक्षा देण्याचा अधिकार मूलभूत हक्क म्हणून जोडला. हे शिक्षण अधिकार कलम 45 सह संबंधित आहे. यामुळे शिक्षा सकल राष्ट्रीय विकासाचा मूलभूत आधार मानली जाऊ लागली.

Question 8

PYQ · 2021 2.0 marks

Under the Indian Constitution, concentration of wealth violates:

A A. The Right to Equality B B. The Directive Principles of State Policy C C. The Right to Freedom D D. The Concept of Welfare

Why: Concentration of wealth violates **Article 39(b)** of the Directive Principles of State Policy (DPSP), which directs the State to ensure that the ownership and control of material resources are distributed to best serve the common interest and prevent concentration of wealth. DPSPs are non-justiciable guidelines for governance aimed at establishing social and economic justice. This principle reflects the socialist ideology in the Constitution. Hence, option **B** is correct.

Question 9

PYQ 2.0 marks

Which of the following Articles of the Constitution promote the welfare of the people by securing social order informed by justice-social, economic and political?

A A. Article 36 B B. Article 37 C C. Article 38 D D. Article 39

Why: **Article 38** of the Indian Constitution states: 'The State shall strive to promote the welfare of the people by securing and protecting, as effectively as it may, a social order in which justice—social, economic, and political—shall inform all the institutions of the national life.' This is a fundamental DPSP that guides state policy towards comprehensive welfare. Articles 36 and 37 are definitional and application provisions, while Article 39 deals with specific economic principles. Hence, **C** is correct.

Question 10

PYQ 2.0 marks

The 42nd Constitutional Amendment Act of 1976 added which of the following as new Directive Principles of State Policy?

A A. Article 39A: Equal justice and free legal aid B B. Article 43A: Participation of workers in management C C. Article 48A: Protection of environment D D. All of the above

Why: The **42nd Amendment Act, 1976** added four new DPSPs:

1. **Article 39A**: Promote equal justice and provide free legal aid to the poor.

2. **Article 43A**: Ensure participation of workers in the management of industries.

3. **Article 48A**: Protect and improve the environment and safeguard forests and wildlife.

4. **Article 39(f)**: Secure opportunities for healthy development of children.

All listed options were added by this amendment, making **D** correct.

Question 11

PYQ 2.0 marks

Which Article of the Indian Constitution directs the State to organise Village Panchayats and endow them with such powers as may be necessary to function as units of self-government?

A A. Article 38 B B. Article 39 C C. Article 40 D D. Article 41

Why: **Article 40** of DPSP specifically mandates: 'The State shall take steps to organise village panchayats and endow them with such powers and authority as may be necessary to enable them to function as units of self-government.' This principle laid the foundation for Panchayati Raj Institutions, later strengthened by the 73rd Amendment. Article 38 deals with welfare, 39 with economic policies, and 41 with right to work/education. Thus, **C** is correct.

Question 12

PYQ 2.0 marks

Consider the following statements regarding Directive Principles of State Policy:
1. Article 44 directs the State to secure a Uniform Civil Code for all citizens.
2. Article 41 provides for right to work, education, and public assistance.
3. Article 48 promotes prohibition of intoxicating drinks and drugs.
Which of the statements given above is/are correct?

A A. 1 only B B. 2 and 3 only C C. 1 and 2 only D D. 1, 2 and 3

Why: All three statements are correct:

**1. Article 44**: 'The State shall endeavour to secure for the citizens a uniform civil code throughout the territory of India.'

**2. Article 41**: 'The State shall...make effective provision for securing the right to work, to education and to public assistance in cases of unemployment, old age, sickness...'

**3. Article 48**: '...shall endeavour to bring about prohibition of the consumption...of intoxicating drinks and drugs which are injurious to health.'

These are core Gandhian and socialistic DPSPs. Hence, **D** is correct.

Question 13

PYQ 1.0 marks

भारत के संविधान के अनुसार, उच्च न्यायालय के न्यायाधीश के रूप में नियुक्ति की योग्यता लिए एक व्यक्ति को भारत में न्यायिक कार्यालय रखने का ______ वर्ष का अनुभव होना चाहिए।

A 5 B 7 C 10 D 15

Why: भारत के संविधान के अनुच्छेद 217 के अनुसार, उच्च न्यायालय के न्यायाधीश के लिए नियुक्ति का एक योग्यता यह है कि व्यक्ति को कम से कम 10 वर्ष का न्यायिक कार्यालय में अनुभव होना चाहिए। यह अनुभव जिला न्यायाधीश या उच्च न्यायालय में वकालत के रूप में हो सकता है। विकल्प C सही है क्योंकि 10 वर्ष सही अवधि है।

Question 14

PYQ 1.0 marks

सर्वोच्च न्यायालय के समक्ष जनहित याचिका के रूप में जिन विषयों पर विचार नहीं किया जाएगा उनमें शामिल हैं -

A बंधुआ मजदूरी B मकान मालिक-किरायेदार मामले C उपेक्षित बच्चों D पर्यावरण प्रदूषण

Why: सर्वोच्च न्यायालय जनहित याचिकाओं में सामाजिक न्याय से जुड़े मामलों जैसे बंधुआ मजदूरी, उपेक्षित बच्चे, श्रम कानून उल्लंघन, परिवार पेंशन, पर्यावरण प्रदूषण आदि पर विचार करता है। लेकिन मकान मालिक-किरायेदार मामले, सेवा मामले, पेंशन, चिकित्सा प्रवेश आदि निजी मामलों पर PIL में विचार नहीं किया जाता। इसलिए विकल्प B सही है।

Question 15

PYQ 1.0 marks

न्यायपालिका के बारे में निम्नलिखित में से कौन-सा कथन असत्य है?

A संसद द्वारा पारित प्रत्येक कानून को सर्वोच्च न्यायालय की स्वीकृति की आवश्यकता होती है। B न्यायालय हस्तक्षेप करता है यदि कानून संविधान की मूल संरचना के विपरीत है। C न्यायपालिका संविधान की भावना के विरुद्ध कानून को रद्द कर सकती है। D सर्वोच्च न्यायालय केंद्र-राज्य विवादों में निर्णय ले सकता है।

Why: संसद द्वारा पारित प्रत्येक कानून को सर्वोच्च न्यायालय के अनुमोदन की आवश्यकता नहीं होती। न्यायालय केवल तब हस्तक्षेप करता है जब कानून संविधान की मूल संरचना या भावना के विरुद्ध हो। अन्य कथन सत्य हैं क्योंकि सर्वोच्च न्यायालय न्यायिक समीक्षा के माध्यम से असंवैधानिक कानूनों को रद्द कर सकता है और केंद्र-राज्य विवादों में आरंभिक अधिकारिता रखता है। अतः विकल्प A असत्य है।

Question 16

PYQ 1.0 marks

निम्नलिखित में उच्चतम न्यायालय की सबसे पहली महिला न्यायाधीश कौन थीं?

A सुनन्दा भण्डारे B लीला सेठ C फातिमा बीबी D इन्दिरा जय सिंह

Why: फातिमा बीबी भारत की पहली महिला सर्वोच्च न्यायालय न्यायाधीश थीं, जिनकी नियुक्ति 1989 में हुई। वे 1989 से 1992 तक सेवा कीं। अन्य विकल्पों में लीला सेठ बाद में उच्च न्यायालय की मुख्य न्यायाधीश बनीं, लेकिन पहली SC न्यायाधीश फातिमा बीबी ही हैं।

Question 17

PYQ 1.0 marks

दो या अधिक राज्यों के बीच किसी विवाद के मामले (केस) में निर्णय लेने की सर्वोच्च न्यायालय की शक्ति क्या कहलाती है?

A आरम्भिक अधिकारिता B अन्तर्निहित (सहज) अधिकारिता C सर्वांगीण अधिकारिता D सलाहकार अधिकारिता

Why: संविधान के अनुच्छेद 131 के तहत सर्वोच्च न्यायालय को दो या अधिक राज्यों के बीच विवादों, केंद्र-राज्य विवादों आदि में आरंभिक (Original) अधिकारिता प्राप्त है। यह शक्ति विशेष रूप से संघीय ढांचे को बनाए रखने के लिए है। अन्य अधिकारिताएं अपीलीय या सलाहकार हैं।

Question 18

PYQ 1.0 marks

जब सर्वोच्च न्यायालय किसी व्यक्ति अथवा संस्था को उसके दायित्व के निर्वहन हेतु लेख जारी करता है तो उसे कहते हैं

A उत्प्रेषण लेख B परमादेश C अधिकारपृच्छा D बन्दी प्रत्यक्षीकरण

Why: परमादेश (Mandamus) एक ऐसा रिट है जो सार्वजनिक कर्तव्य के निर्वहन हेतु निचली अदालत, ट्रिब्यूनल या व्यक्ति/संस्था को आदेश देता है। यह 'हम आदेश देते हैं' का अर्थ रखता है। अन्य रिट: उत्प्रेषण (Certiorari), अधिकार पृच्छा (Quo Warranto), बंदी प्रत्यक्षीकरण (Habeas Corpus)।

Question 19

PYQ 1.0 marks

घटनेच्या कोणत्या दुरुस्तीत बोडो, डोगरी, संथाली आणि मैथली यांना मान्यताप्राप्त भाषांच्या यादीमध्ये समाविष्ट केले गेले?

A 92 वी B 100 वी C 102 वी D 104 वी

Why: 102 व्या घटनादुरुस्ती कायद्याने (2018) बोडो, डोगरी, संथाली आणि मैथली या भाषांना भारताच्या आठव्या परिशिष्टातील मान्यताप्राप्त भाषांच्या यादीत समाविष्ट केले. ही दुरुस्ती भाषिक विविधतेचा सन्मान करून राष्ट्रीय एकतेस प्रोत्साहन देते. अन्य पर्याय चुकीचे आहेत: 92 वी पंचायती, 100 वी GST, 104 वी EWS नसून भाषांशी संबंधित नाहीत.[1]

Question 20

PYQ · 2024 2.0 marks

भारतातील घटनादुरुस्ती संदर्भात खालील विधानांचा विचार करा: 1. 15 व्या घटनादुरुस्ती कायद्यान्वये केंद्रशासित प्रदेशात विधानसभा स्थापन करण्याची तरतूद करण्यात आली. 2. 10 वी घटनादुरुस्तीने दादरा व नगर हवेलीला भारतात समाविष्ट केले. 3. 12 वी घटनादुरुस्तीने गोवा, दमन व दीवला भारतात समाविष्ट केले. 4. वरीलपैकी कोणती विधाने बरोबर आहेत?

A (A) आणि (B) बरोबर B (A) आणि (D) बरोबर C (B) आणि (C) बरोबर D (C) आणि (D) बरोबर

Why: (B) आणि (C) विधाने बरोबर आहेत. 10 व्या घटनादुरुस्तीने (1961) दादरा व नगर हवेली भारतात समाविष्ट केले. 12 व्या घटनादुरुस्तीने (1962) गोवा, दमन व दीव समाविष्ट केले. 15 वी दुरुस्ती निवडणुका सुधारण्याबाबत होती, विधानसभेशी नाही. 11 वी नव्हे तर 12 वी गोव्यासाठी.[2]

Question 21

PYQ 2.0 marks

44 वी घटनादुरुस्ती अधिनियम 1978 द्वारे खालीलपैकी कोणत्या तरतुदी करण्यात आल्या? (a) अखिल भारतीय न्यायिक सेवेची तरतूद (b) राष्ट्रीय आणीबाणी घोषित करण्यास न्यायिक पुनरावलोकनाची तरतूद (c) अनुच्छेद 19 च्या अधिकारांचे निलंबन फक्त युद्ध किंवा बाह्य आक्रमणावर (d) आणीबाणी कालावधी 6 महिन्यांपर्यंत वाढवण्याची तरतूद

A केवळ (a) आणि (b) B केवळ (b) आणि (c) C केवळ (a), (b) आणि (c) D (a), (b), (c) आणि (d)

Why: 44 व्या दुरुस्तीने (1978) राष्ट्रीय आणीबाणीला न्यायिक पुनरावलोकनाची तरतूद केली आणि अनुच्छेद 19 चे अधिकार फक्त युद्ध/आक्रमणावर निलंबनीय केले. अखिल भारतीय न्यायिक सेवा 42 व्या (1976) दुरुस्तीत आली. आणीबाणी वाढ ही 44 वीशी संबंधित नाही.[3]

Question 22

PYQ 1.0 marks

भारतात पहिली राष्ट्रीय आणीबाणी कधी घोषित करण्यात आली?

A 26 ऑक्टोबर 1962 B 3 डिसेंबर 1971 C 25 जून 1975 D 21 मार्च 1977

Why: भारतात पहिली राष्ट्रीय आणीबाणी भारत-चीन युद्धादरम्यान 26 ऑक्टोबर 1962 रोजी घोषित करण्यात आली होती. ती आणीबाणी युद्धामुळे राष्ट्रीय सुरक्षेला गंभीर धोका असल्याने जाहीर करण्यात आली होती. विकल्प B हा दुसरी आणीबाणी (भारत-पाकिस्तान युद्ध), विकल्प C आणि D हे तिसऱ्या आणीबाणीशी संबंधित आहेत.

Question 23

PYQ 1.0 marks

भारतीय संविधानाच्या कोणत्या कलमाखाली राष्ट्रीय आणीबाणी घोषित करण्याचा अधिकार आहे?

A कलम 350 B कलम 352 C कलम 356 D कलम 360

Why: भारतीय संविधानाच्या अनुच्छेद 352 नुसार राष्ट्रपतींना राष्ट्रीय आणीबाणी घोषित करण्याचा अधिकार आहे. ही कलम तीन कारणांचा उल्लेख करते - युद्ध, बाह्य आक्रमण किंवा सशस्त्र बंड. कलम 356 हा राज्य आणीबाणी आणि कलम 360 हा आर्थिक आणीबाणीशी संबंधित आहे.

Question 24

PYQ 1.0 marks

भारतात अलिकडील काळात कितीवेळा राष्ट्रीय आणीबाणी जाहीर करण्यात आली?

A एकदाच B दोनदा C तीनदा D चारदा

Why: भारतात आतापर्यंत तीन राष्ट्रीय आणीबाणी पाहिल्या आहेत. पहिली आणीबाणी 1962 मध्ये (भारत-चीन युद्ध), दुसरी आणीबाणी 1971 मध्ये (भारत-पाकिस्तान युद्ध) आणि तिसरी आणीबाणी 1975-1977 दरम्यान (अंतर्गत अशांतता) घोषित करण्यात आली होती.

Question 25

PYQ 1.0 marks

1978 मध्ये भारतीय संविधानात आणीबाणीच्या संदर्भात कोणती महत्त्वाची दुरुस्ती करण्यात आली?

A 42वी दुरुस्ती B 44वी दुरुस्ती C 46वी दुरुस्ती D 48वी दुरुस्ती

Why: 1978 मध्ये 44वी संवैधानिक दुरुस्ती करण्यात आली. या दुरुस्तीमध्ये आणीबाणीचे अधिकार मर्यादित करण्यात आले. या दुरुस्तीद्वारे कलम 352A, 356A आणि 360A सादर केली गई, ज्यामुळे आणीबाणीच्या शक्तींवर अंकुश आला.

Question 26

PYQ 1.0 marks

आर्थिक आणीबाणी (Financial Emergency) भारतात कधी आणि कतीवेळा जाहीर करण्यात आली?

A 1962 मध्ये B 1971 मध्ये C 1975 मध्ये D 1991 मध्ये

Why: आर्थिक आणीबाणी भारतात फक्त एकदाच 1991 मध्ये जाहीर करण्यात आली होती. भारत संविधानाच्या कलम 360 अंतर्गत आर्थिक आणीबाणीचे प्रावधान आहे, परंतु हा सर्वात दुर्लभ प्रकारचा आणीबाणी आहे. 1991 ची आर्थिक आणीबाणी भारताच्या आर्थिक संकटामुळे (विदेशी मुद्रा भंडार कमी झाल्यामुळे) घोषित करण्यात आली होती.

Question 27

PYQ 1.0 marks

44वी संवैधानिक दुरुस्तीमध्ये आणीबाणीच्या संदर्भात कोणती नवीन कलमे जोडण्यात आली?

A कलम 350, 351, 352 B कलम 352A, 356A, 360A C कलम 365, 366, 367 D कलम 370, 371, 372

Why: 44वी संवैधानिक दुरुस्तीमध्ये तीन नवीन कलमे जोडण्यात आली - कलम 352A, 356A आणि 360A. या कलमांमाध्ये आणीबाणीचे अधिकार मर्यादित केले गेले आणि त्यांवरील नियंत्रण वाढवण्यात आले.

Question 28

Question bank

भारतीय संरचनात्मक मूलभूत हक्क एक विशिष्ट कलमात उल्लिखित आहेत. खालीलपैकी कोणत्या कलमांत मूलभूत हक्क दिले आहेत?

A कलम 12 ते 35 B कलम 14 ते 32 C कलम 10 ते 50 D कलम 20 ते 40

Why: भारतीय संरचनात्मक मूलभूत हक्क कलम 14 ते 32 मध्ये दिले आहेत, ज्यात नागरीकांच्या मुल्यपरक हक्क नमूद केले आहेत.

Question 29

Question bank

भारतीय संरचनात्मक दिलेल्या मूलभूत हक्कींमध्ये किती प्रकारांच्या विभागलेले आहेत?

A 4 प्रकार B 6 प्रकार C 3 प्रकार D 5 प्रकार

Why: भारतीय संरचनात्मक मूलभूत हक्क मुख्यत्वे 5 प्रकार आहेत: समानतेचा हक्क, स्वातंत्र्याचा हक्क, शोषणाविरोधी हक्क, सांस्कृतिक आणि शैक्षणिक हक्क, आणि धर्मिक स्वातंत्र्य.

Question 30

Question bank

खालीलपैकी कोणता मूलभूत हक्क स्वतंत्र अभिव्यक्ती स्वतंत्र्याशीय संबंधी आहे?

A स्वातंत्र्याचा हक्क B समानतेचा हक्क C धर्मस्वातंत्र्य D शोषणाविरोधी हक्क

Why: स्वातंत्र्य अभिव्यक्तीचा स्वतंत्र्याशीय हक्क हा स्वतंत्र्याचा हक्काचा भाग आहे, ज्यात व्यक्ती मते व्यक्त करू शकतो.

Question 31

Question bank

भारतीय राज्यघटनेचा कोणता कलम शोषणाविरोधी हक्क संदर्भित आहे?

A कलम 23 आणि 24 B कलम 19 आणि 21 C कलम 14 आणि 15 D कलम 29 आणि 30

Why: कलम 23 आणि 24 मध्ये केवळ मनुष्यविक्रय व बालश्रम शोषण यांचा बंदीची तरतूद आहे, जे शोषणाविरोधी हक्काचा भाग आहे.

Question 32

Question bank

मूलभूत हक्कांमध्ये कोणता हक्क आर्थिक स्वतंत्रता संदर्भित आहे?

A समानतेचा हक्क B धर्मस्वातंत्र्य C शोषणाविरोधी हक्क D शैक्षणिक आणि सांस्कृतिक हक्क

Why: समानतेचा हक्क लोकांमध्ये आर्थिक, सामाजिक, आणि राजकीय समानतेचा अधिकार मिळण्याशी संबंधीत आहे.

Question 33

Question bank

भारतीय संविधानाच्या कोणत्या कलमांत लोकसंख्या आधार तसेच आर्थिक बाबत तरतूद आहे?

A कलम 15 आणि 16 B कलम 19 आणि 21 C कलम 29 आणि 30 D कलम 32 आणि 33

Why: कलम 15 व 16 मध्ये जातीय, धर्म, लिंग यावर आधारित भेदभाव बंद करण्यासाठी आर्थिक बाबतीत तरतूद करण्यात आलेली आहे.

Question 34

Question bank

मूलभूत हक्कांचे रक्षण कोणत्या संविधानात्मक माध्यमातून होते?

A सर्वोच्च न्यायालय B भारतीय संसेद C राष्ट्रपती कार्यालय D केंद्र सरकार

Why: मूलभूत हक्कांचे रक्षण सर्वोच्च न्यायालय आणि उच्च न्यायालयांमार्फत होते जे संविधान रक्षण करते.

Question 35

Question bank

भारतीय संविधानात मूलभूत हक्कांच्या मर्यादा दिल्या आहेत?

A सार्वजनिक सुव्यवस्था आणि नैतिकतेची मर्यादा B सत्तेचा अपव्यय करणारी मर्यादा C राजकीय पक्षांच्या क्रियांची मर्यादा D धर्म वाढवणारी मर्यादा

Why: मूलभूत हक्क सार्वजनिक सुव्यवस्था, सुरक्षां, नैतिकता यांचे उल्लंघन न करता असावेत, त्यामुले अशा मर्यादा असतात.

Question 36

Question bank

खालिल पैकी कोणता हक्क धार्मिक स्वातंत्र्यामध्ये येतो?

A धर्म प्रश्न निर्वाळण्याचा हक्क B शाळांमध्ये शिक्षणाचा हक्क C सरकार विरोध करणारा हक्क D राजकारण करेल्याचा हक्क

Why: धार्मिक स्वातंत्र्यात प्रत्येक नागरिकाला स्वच्छा धर्म निर्वाळण्याचा, त्याचा प्रचार करण्याचा अधिकार आहे.

Question 37

Question bank

मूलभूत हक्क कोणत्या निमित्ताने suspend (ठेवलं) जाऊ शकतात?

A आपत्ती काळात B सरवासामान्यांच्या मागणीनुसार C सत्ता धारकांच्या इच्छेनुसार D सरव निधी उपल्बध नसल्यावर

Why: आपत्ती, युद्ध किंवा राष्ट्रीय सुरक्षा संदर्भात मूलभूत हक्क काही काळासाठी suspend (ठेवले) जाऊ शकतात.

Question 38

Question bank

भारतीय संविधानातील मूलभूत हक्कांबाबत संबंध कोठे मुह्य उद्दिष्ट आहे?

A माणसाच्या स्वातंत्र्याचा संकल्पनाशास्त्र B सरकारच्या अधिकारींचा विचार C आर्थिक विकास वाटपणे D विधान नीती सुद्धा विकसित करणे

Why: मूलभूत हक्कांद्वारे नागरिकांच्या स्वातंत्र्याचा आणि माणवी प्रतिष्ठेचा संकल्पनाशास्त्र केला असून उद्दिष्ट आहे.

Question 39

Question bank

मूलभूत हक्क कोठल्या देशाचा संविधानातून प्राप्त आहे?

A संयुक्त राज्य अमेरिका B रशिया C जरमनी D जपान

Why: भारतीय संविधानात मूलभूत हक्कांकडे अमेरिकन संविधानातील मूलभूत अधिकारांचा मोठा प्रभाव आहे.

Question 40

Question bank

मूलभूत हक्कांमध्ये 'शिक्‍षणाचा हक्क' कोणता कलमाद्वारे दिला आहे?

A कलम 21A B कलम 25 C कलम 19 D कलम 15

Why: कलम 21A मध्ये शिक्षणाचा हक्क प्राधमिक शिक्षणासाठी कायदेशीर करार स्वरूपात दिला आहे.

Question 41

Question bank

भारतीय संविधानातील मूलभूत हक्कांमध्ये कोणती संघटना निर्माण केली?

A सरवोच्च न्यायालय B लोकसभा C राज्यसभा D अधिकाऱ्यांचा आयोग

Why: भारतीय सर्वोच्च न्यायालयाला मूलभूत हक्कांचे संरक्षण करण्याची जबाबदारी आहे.

Question 42

Question bank

सांस्कृतिक आणि शैक्षणिक हक्क कोठल्या कलमांत दिले आहेत?

A कलम 29 आणि 30 B कलम 19 आणि 21 C कलम 23 आणि 24 D कलम 15 आणि 16

Why: कलम 29 व 30 मध्ये अल्पसंख्याकांच्या आपली सांस्कृतिक आणि शैक्षणिक संस्था राखण्याचा हक्क दिला आहे.

Question 43

Question bank

मूलभूत हक्कांच्या समतेचा हक्क सांगणाऱ्या खालीलपैकी कोणता मुद्दा महत्त्वाचा आहे?

A जात, धर्म व लिंग यावरून भेदभाव न होणे B सरकारला पूरक संस्था असणे C व्यक्ती स्वतंत्रपणे कोणतीही शिक्षा न घेणे D आर्‍थिक लाभ सगळ्यांना समान वाटप होणे

Why: समतेचा हक्क म्हणजे सर्वांसमोर समानता असणे, कुठल्याही जाति, धर्म किंवा लिंगाच्या आधारे भेदभाव होऊ नये.

Question 44

Question bank

मूलभूत हक्कांचे उल्लंघन झाल्यास नागरिक कोणत्या अधिकाऱ्याचा वापर करून न्याय मिळवू शकतो?

A रिटpetition B सरकारी परवाणगी C विरोध प्रदर्शन बंद करण्य D मतदानाचा अधिकारा वापरणे

Why: मूलभूत हक्कांचे उल्लंघन झाल्यास नागरिक रिट पिटीशनद्वारे सर्वोच्च न्यायालयात न्याय मागू शकतो.

Question 45

Question bank

भारतीय संविधानाच्या संघटनात्मक मूलभूत हक्क लादण्याचा उद्देश काय आहे?

A माणसांच्या स्वतंत्र्याचा आणी partition रक्षण करणे B सरकारी संस्था विष्टारिकरण करणे C राजकीय पक्षांना अधिक स्थान बनवणे D देशाच्या आर्‍थिकnf्याकडे लक्ष देणे

Why: मूलभूत हक्कांचा मुख्य उद्देश नागरिकांच्या स्वतंत्र्याचा संरक्षण करणे आणि partition संरक्षित करणे आहे.

Question 46

Question bank

खालीलपैकी कोणता मूलभूत हक्क निवासीकीतील नातेवाईक व पारदर्शक प्रक्रमिय सूत्रीशिष्टि करतो?

A राजकीय हक्क B शिक्षणाचा हक्क C धर्मस्वातंत्र्य D समानतेचा हक्क

Why: राजकीय हक्कांमध्ये मतदानाचा अधिकार आणि निवडणुकांमध्ये सहभाग मिळविण्याचा हक्क समाविष्ट आहे, ज्यामुळे निवडणुका पारदर्शकता राखता येते.

Question 47

Question bank

मूलभूत हक्कांसाठी 'समानतेचा हक्क' कसा महत्त्वपूर्ण ठरतो?

A राज्यानें प्रत्येक नागरिकाला समान संधी देण्यास जबाबदार असे B धर्म स्वातंत्र्याने निवडणुका अधिक खुल्या C सरकारला शिक्षण देण्याचा अधिकार मिळतो D सरव नागरिकांनी एका धर्माचा स्विकार करणे आवश्यक आहे

Why: समानतेच्या हक्कांत राज्यानें सर्व नागरिकांना समान अधिकार व संधी मिळणे हा मुख्य दृष्टी आहे.

Question 48

Question bank

भारतीय संविधानात मूलभूत हक्कांसाठी सार्वभौमिक संविघानिक सुरक्षा कोणत्या प्रकारे मर्यादा ठरविते?

A हक्कांचा वाचर सार्वभौमिक संविघानिक सुरक्षा, नैतिकतेचा भंग न करणाऱ्या मर्यादित B हक्कांच्या कोठीही मर्यादा नाही C शासनाला हक्क पूर्णपणे रद्द करण्याचा अधिकार D हक्कांना फक्त आधिकारिक मर्यादा ठевली जाते

Why: मूलभूत हक्कांचा वाचर सार्वभौमिक संविघानिक सुरक्षा, सुरक्षा, आणि नैतिकतेचा भंग होणारा नाही यासाथी मर्यादित आहे.

Question 49

Question bank

भारतीय राज्यघटनेतील मूलभूत हक्क कोणत्या कलमांमध्ये दिले आहेत? Refer to the following options.

A कलम 12 ते कलम 35 B कलम 15 ते कलम 45 C कलम 20 ते कलम 40 D कलम 5 ते कलम 25

Why: भारतीय राज्यघटनेतील मूलभूत हक्क कलम 12 ते कलम 35 पर्यंत दिले आहेत.

Question 50

Question bank

भारतीय संविधानानुसार खालीलपैकी कोणता मूलभूत हक्क समाविष्ट नाही? Refer to the options carefully.

A शिक्षणाचा हक्क B स्वातंत्र्याचा हक्क C नागरिकत्वाचा हक्क D धर्मनिर्पेक्षतेचा हक्क

Why: धर्मनिर्पेक्षता ही भारतीय राज्यघटनेची तत्त्वे आहे पण मूलभूत हक्कांमध्ये ती समाविष्ट नाही.

Question 51

Question bank

मूलभूत हक्कांमध्ये "मृत्त्यूनंतर" शब्दाचा काय अर्थ घेतला जातो? Refer to the options below.

A कोणालाही मृत्त्यूची शिक्षा देणे शक्य नाही B मृत्यूच्या शिकलाला मूलभूत हक्काचा यांच्या मानले जाते C मृत्यूच्या शिक्षेचा आधिकाऱ्याला आहे D मृत्यू अधिकार शाश्वताना दिला आहे

Why: भारतीय संविधानानुसार कोणालाही मृत्त्यूची शिक्षा देणे मूलभूत हक्कांमध्ये उल्लंघन आहे.

Question 52

Question bank

मूलभूत हक्कांमध्ये 'स्वातंत्र्याचा हक्क' याचा अर्थ काय? Refer to the following.

A मतदानाचा हक्क वापरणे B विचार, अभिव्यक्ती आणि धर्मस्वातंत्र्याचा हक्क C माफक वेतन मिळवण्याचा हक्क D शिक्षण घेण्याचा हक्क

Why: स्वातंत्र्याचा हक्क मध्ये मनोगत, अभिव्यक्ती, आणि धर्म स्वातंत्र्याचा अधिकार होय.

Question 53

Question bank

भारतीय संविधानात मूलभूत हक्कांची सुरक्षासाथी कोणता प्रावधान आहे? Refer below.

A कलम 19 B कलम 32 C कलम 44 D कलम 50

Why: कलम 32 अंतर्गत स्वतंत्र न्यायालयास मूलभूत हक्कांच्या संरक्षणासाठी सुप्रीम कोर्टाचा न्यायिक दायित्व असल्याचा अधिकार आहे.

Question 54

Question bank

भारतीय राज्यघटनेनुसार मूलबूत हक्कांबाबत काय म्हटले आहे? या म्हणींचा उड्डेश काय आहे?

A सारकारी अधिकार वाढवणे B समाजातील सुरक्षात्मक आणि सुव्यवस्थात्मक अधिकार घालणे C मूलबूत हक्कांना कमी महत्त्व देणे D विविध योगानुसार अडथळे निर्माण करणे

Why: मूलबूत हक्कांना मर्यादा समाजातील सुरक्षात्मक, सुव्यवस्थात्मक आणि लोकांच्या हक्कांचा संरक्षणात्मक अधिकार आहेत.

Question 55

Question bank

भारतीय राज्यघटनेनुसार कोणत्या हक्काला मूलबूत हक्कांच्या येत नाही?

A शिकषणाचा हक्क B विद्यमान्डल समवेत हक्क C गैरभेदाचा हक्क D मालमत्तेचा हक्क

Why: मालमत्तेचा हक्क हा मूलबूत हक्कांमध्ये नाही, तर तो स्वतंत्र व मालमत्तेशी संबंधित हक्कांचा प्रकार आहे.

Question 56

Question bank

मूलबूत हक्क "समता" याचा मुख्य हेतू कोणता आहे?

A सरव व्यक्‍तींसाठी समाज कायदे तयार करणे B धार्मिक स्वातंत्र्य दंडित करणे C सरव जाती, धर्म, लिंग यांच्यामध्ये भेदभाव हटविणे D शिकषणाचा हक्क केंन्द्रित करणे

Why: समता म्हणजे सर्व जाती, धर्म, लिंग यांच्यात समाजात निरमाण करणे आणि भेदभाव विरूद्ध संरक्षण देणे.

Question 57

Question bank

भारतीय संविधानानुसार मूलबूत हक्कांमध्ये "धार्मिक स्वातंत्र्य"चा अधिकार कोणता प्रकार सगळा जातो?

A धर्म प्रर्वचन करणाऱ्याचा अधिकार B धर्म परिवर्तन करणाऱ्याचा आणि प्रर्वर्तन करणाऱ्याचा अधिकार C धर्मावरून कर भरणे लागणे D सारकार धर्म निर्वडणूकाचा अधिकार

Why: धार्मिक स्वातंत्र्य अंतर्गत राज्यातील प्रर्त्येकाला धर्म परिवर्तनाचा आणि प्रर्वर्तन करणाऱ्याचा अधिकार आहे.

Question 58

Question bank

मूलबूत हक्कांमध्ये "शिकक्षणाचा हक्क" कोणत्या प्रकार प्रदान केलेला आहे?

A सरव मुलांना मोफत आणि अनिवार्य शिक्षण देणे B शिकषण फक्त बॉर्ड प्रिक्षेसाठी आवश्य्क आहे C विद्यार्थ्यांना शुक भरण्याची हमी देणे D विद्यार्थ्यांना शिक्षणासाठी कर्ज देणे

Why: भारतीय संविधानातील कलम 21A अंतर्गत सर्व मुलींना मोफत आणि अनिवार्य प्रार्धमिक शिक्षणाचा हक्क दिला आहे.

Question 59

Question bank

भारतीय राजघटनेमुळे कोणत्या महत्त्वाचे देणे?

A लोकराष्ट्रव्यवस्थेचा प्रभाग वाडवण्याचा B राज्यावर निगृहीत वाडवण्याचा C नागरिकांच्या अधिकार विसरून जाण्याचा D संपत्तिची योग्या वाटणी करण्‍याचा

Why: मूलभूत हक्क नागरिकांच्या स्वतंत्राचार आणि समांतेचे रक्षण करतात त्यामुळे लोकराष्ट्रव्यवस्थेचा प्रभाग वाटतो.

Question 60

Question bank

भारतीय संस्कृतीनुसार मूलभूत हक्कांची 'सुरक्षा' कशी केली जाते?

A नागरिकांना आपीळाचा अधिकार देऊन B नागरिकांना संरक्षणाची न्यायदायता जाण्याचा अधिकार देऊन C सरकारला हक्क मर्यादित करून D परराष्ट्र धोरण ठरवून

Why: कलम 32 अंतर्गत नागरिकांना मूलभूत हक्कांबचिनी तक्रार करण्याचा अधिकार संरक्षण न्यायदायता करतो याते.

Question 61

Question bank

मूलभूत हक्कांच्या संरक्षकत्व संरक्षण न्यायदायता कोणता अधिकार दिला आहे?

A विचाराधीन प्रयोगणे परत रद्द करण्याचा B मूलभूत हक्कांचे उल्लंघन रोखण्याचा अधिकार देणे C सरकारच्या धोरणाला मंजुरी देणे D राज्यपाल बदलेण्याचा अधिकार

Why: संरक्षण न्यायदायता मूलभूत हक्कांचे उल्लंघन थांबविण्यास संरक्षण देण्याचा अधिकार आहे.

Question 62

Question bank

मूलभूत हक्कांमधील दिलेला 'संपूर्ण्त्र्याचा हक्क' कोणत्या प्रकारे मर्यादित केला जातो?

A सरकारला तो हक्क पूर्णपणे रद्द करण्याचा अधिकार आहे B मर्यादा फक्त सार्वजनिक सुरक्षा आणि सुरक्षित्ततेसाठी अस्तात C या हक्कावर कोणतीही मर्यादा नाही D मर्यादा निवडणुकीत मतदारांमध्ये संख्याश टरवत अस्तात

Why: संपूर्ण्त्र्याचा हक्क सार्वजनिक सुरक्षास, सुरक्षितता आणी इतर लोकांच्या हक्कांसाठी मर्यादा केला जातो.

Question 63

Question bank

भारतीय संविधानातील मूलभूत हक्कांतील 'गैरहेरडाचा हक्क' याचा मुख्य उपयोग काय आहे?

A फक्त धर्मावर आधारित भेदभावाला प्राधान्य देणे B जात, धर्म, लिंग, भाषा वांशावर आधारित भेदभावाला प्रतिबंध करणे C केवळ आर्थिक भेदभावावर मर्यादा घालणे D राजकीय पक्षांना समरक्षण देणे

Why: गैरहेरडाचा हक्क म्हणजे सर्व जातीं, धर्म, लिंग आणि वांशावर आधारित समता हक्क देवासा.

Question 64

Question bank

मूलभूत हक्कांमध्ये 'निवडणूक हक्क' कसाला दिला आहे? Refer to options.

A केवल पुरुषांना महत्वाचा अधिकार आहे B सर्व भारतीय नागरिकांना महत्वाचा समान अधिकार आहे C लग्नानंतरचा महत्वाचा अधिकार मिळतो D वय – 25 वर्षे पूर्ण असावे

Why: भारतीय संविधानात सर्व भारतीय नागरिकांना समान महत्वाचा हक्क दिला आहे, वय 18+ असणे आवश्यक आहे.

Question 65

Question bank

मूलभूत हक्क 'जीवन आणि वैयक्तिक स्वातंत्र्याचा' अधिकार कोणत्या वयाला दिला आहे? Refer below.

A वय 14 B वय 21 C वय 16 D वय 19

Why: वय 21 अंतर्गत कोणालाही जीवनाचा आणि वैयक्तिक स्वातंत्र्याचा अधिकार छळू नये असे सांगितलेले आहे.

Question 66

Question bank

भारतीय मूलभूत हक्कांमध्ये अंतर्गत 'संविधानिक सुरक्षा' कोणती अटीनुसार केली जाते? Refer options.

A मूलभूत हक्कांच्या बळकटी करण्यासाठी केली B मूलभूत हक्कांसाठी कधीही केली जाणारी सुरक्षा C मूलभूत हक्कांना उपेक्षा D मूलभूत हक्कांची विषंगती असलेले नियंत्रक केले जातात

Why: संविधान सुरक्षा करणार्‍या प्रक्रियेत मूलभूत हक्कांचं रक्षण करणे महत्त्वाचं आहे; त्याला बळकट करण्यासाठी सुरक्षा होऊ शकताच.

Question 67

Question bank

मूलभूत हक्क "प्रदर्शनाचा आणि सभा करण्‍याचा हक्क" द्वारे संरक्षणाची कायदे केली जातात याचा काय रक्षण काय?

A सार्वजनिक सुविधा आणि सुरक्षेच्या रक्षण करण्‍याचा संरक्षण B सार्कारला जनतेवर दबाव वाववण्याचा संरक्षण C सभाांचे आयोजन बंद ठेवण्याचा संरक्षण D सर्व नागरिकांना हक्क बंद करण्याचा संरक्षण

Why: प्रदर्शन आणि सभा यावर मर्यादा सार्वजनिक सुविधा व सुरक्षीतता राखण्याच्या कायद्यांद्वारे झाल्या.

Question 68

Question bank

भारतीय संविधान के अंतर्गत, निम्नलिखित में से कौन सा हक़ मूलभूत अधिकारों की सूचि में शामिल नहीं है लेकिन न्यायक निर्णय से उन्हें मूलभूत अधिकार माना जाता है?

A शिक्षा का अधिकार B संघीयता का अधिकार C व्यवस्थित प्राथमिककृत न्यायक का अधिकार D संप्रभुता का संकल्प

Why: Correct answer reasoning: व्यवस्थित प्राथमिककृत न्यायक का अधिकार संविधान के अनुसार 21 के अंतर्गत जीवन और व्यक्तिगत स्वतंत्रता के हिस्से के रूप में न्यायक द्वारा मूलभूत अधिकार माना गया है, इसलिए यह सूचीबद्ध नहीं है।
Why students fall for the trap: छात्रों में यह भ्रम होता है कि केवल संविधान की पहली सूचि (अनुच्छेद 12-35) में दालें गए अधिकार ही मूलभूत अधिकार हैं, जबकि अनौपचारिक न्यायक व्याख्याओं को नजरअंदाज करते हैं (misconception type D: edge-case omission)।
Option-by-option: A: छात्र को लगता है शिक्षा का अधिकार मूलभूत अधिकार है (misconception: rote memorisation) जबकि यह 2009 के संशोधन के बाद 86वें संशोधन से संशोधित आधार; B: संघीयता का अधिकार मूलभूत अधिकार नहीं है, इसलिए छात्र संघीयता को अधिकार माना लेते हैं (misconception: confused concept with constitutional principle); D: संप्रभुता का संकल्प संविधान का मूल सिद्धांत है, लेकिन अधिकार के रूप में नहीं (misconception: biased reasoning)।

Question 69

Question bank

भारतीय संविधान के अनुच्छेद 19 का "व्यक्ति की स्वतंत्रता" से सम्बंधित अधिकारों पर कौन सा कथन सही है?

A सभी अनुच्छेद 19 के अधिकार सीमित नहीं हो सकते क्योंकि ये परमानु अधिकार हैं। B इन अधिकारों पर केवल उसी सीमा तक लगाई जा सकती है जो सरकार, न्यायालय, या नैतिकता के लिए आवश्यक हो। C इन अधिकारों पर केवल उसी सीमा तक लगाई जा सकती है जो संविधान द्वारा निर्दिष्ट चार कारणों के अंतर्गत हो। D किसी भी स्थिति में ये अधिकार कानून के तहत बदले नहीं हो सकते हैं।

Why: Correct answer reasoning: अनुच्छेद 19 के अधिकारों पर सीमाएँ संविधान द्वारा निर्दिष्ट चार कारणों से ही लगाई जा सकती हैं (जैसे सुरक्षा, शालीनता, भर्त्तााचार आदि)।
Why students fall for the trap: विकल्प B को पसंन्द करते हैं क्योंकि वे "सार्वजनिक व्यवस्था, शिष्टाचार या नैतिकता" जैसे एक समान्य नियम को बिना विस्तार के मान लेते हैं (misconception type A: premature rule application)।
Option-by-option: A: यह गलत है कि अनुच्छेद 19 के अधिकार सीमित नहीं हो सकते; B: सीमा है लेकिन पहले विकल्प की तरह पूरी समज न लेकर; D: ये अधिकार कानून के तहत बदले जा सकते हैं, इसलिए यह गलत।

Question 70

Question bank

भारतीय संविधान के तहत, निम्नलिखित में से कौन-सा मूलभूत अधिकार पहली बार 86वें संविधान संशोधन के बाद जोड़ा गया है?

A शिक्षा का अधिकार B धार्मिक स्वतंत्रता का अधिकार C समांता का अधिकार D संस्कृतिक अधिकार

Why: Correct answer reasoning: 86वें संविधान संशोधन (2002 में) ने अनुच्छेद 21-ए जोड़ा, जिससे शिक्षा का अधिकार मूलभूत अधिकार बना गया।
Why students fall for the trap: याददाश्त के कारण अक्सर धार्मि, समानता जैसे मूलभूत अधिकार को नवीनतम समज लेते हैं, जबकि संविधान के शुद्धाधिकार में शिक्षा का अधिकार प्रथम बार जोड़ा गया। (misconception type C: rote memorisation without context).
Option-by-option: B: धार्मिक स्वतंत्रता मौलिक अधिकार का भाग है, लेकिन नया नहीं; C: समानता अधिकार संविधान में पहले से है; D: सांस्कृतिक अधिकार मौलिक अधिकारों में शामिल है।

Question 71

Question bank

मूलभूत अधिकारों के संबंध में केंद्र और राज्य सरकारों के बीच सांझा अधिकार कौन सा है?

A धार्मिक स्वतंत्रता B मुक्ति एवं अभिव्यक्ति का अधिकार C शिक्षा का अधिकार D जीवव वैध अधिकार

Why: Correct answer reasoning: अभिव्यक्ति की स्वतंत्रता (अनुच्छेद 19(1)(a)) केन्द और राज्य दोनों पर लागू होती है, क्योंकि यह स्वतंत्रता केंद्र और राज्य दोनों के लिए समान रूप से आवश्यक है।
Why students fall for the trap: छात्र गलती से शिक्षा (जो मूलतः राज्य का विषय है) और अभिव्यक्ति अधिकार को एक समान मान लेते हैं (misconception type E: biased reasoning).
Option-by-option: A: धार्मिक स्वतंत्रता केंद्र + राज्य पर लागू, लेकिन यह गलत समझ होती है; C: शिक्षा का अधिकार राज्य का प्रमुख क्षेत्र है; D: जीवव का अधिकार दोनों संस्थानों में समान रूप से नहीं है।

Question 72

Question bank

मूलभूत अधिकारों को संविधान द्वारा क्या सुरक्षित किया गया है केवळ कब?

A जब राष्ट्रपति भारत को घोषित करते हैं B जब लोक लोक लुभावन कानून राजय में पारित होता है C जब राष्ट्रपति सृजक्शा को खतरा हो D जब संसद विभाग निरीक्षण लेती है

Why: Correct answer reasoning: अनुच्छेद 358 के तहत राष्ट्रपति द्वारा भारत के आपातकाल की स्थिति में मूलभूत अधिकारों को सुरक्षित किया जा सकता है।
Why students fall for the trap: छात्र 'राष्ट्र्रीय सृजक्शा' (C) को ज्यादातर समझते हैं, जबकि संविधान में आपातकाल को विशेष रूप से उल्लिखित किया गया है (misconception B: confusion between similarly sounding concepts).
Option-by-option: B: लोक लुभावन कानून का मामला नहीं; C: राष्ट्रपति सृजक्शा का कोई अधिकार नहीं; D: संसदीय निरीक्षण मूलभूत अधिकारों की रक्षा नहीं करता।

Question 73

Question bank

भारतीय संविधान के तहत, निम्नलिखित में से कौन सा मूलभूत अधिकार केवल भारतीयों के नागरीकों को ही प्रदान करता है?

A धार्मिक स्वतंत्रता (अनुच्छेद 25) B संपत्ति का अधिकार C स्वतंत्रता का अधिकार D धर्म करने का अधिकार

Why: Correct answer reasoning: अनुच्छेद 25 के धार्मिक स्वतंत्रता का अधिकार केवल भारतीय नागरिकों को लागु होता है, जबकि अन्य अधिकार गैर-नागरिकों को भी मिलते हैं।
Why students fall for the trap: अधिकांश स्वतंत्रता या धर्म के अधिकार को नागरिकों से सीमित समझते हैं (misconception D: ignoring exceptions).
Option-by-option: B: संम्पत्ति का अधिकार मूलभूत अधिकार नहीं है; C: स्वतंत्रता का अधिकार गैर-नागरिकों को भी दिया जा सकता है; D: धर्म करने के अधिकार गैर-नागरिकों को भी दिया जाता है।

Question 74

Question bank

अनुच्छेद 17 भारतीय राज्यघटना में 'अछूत प्रथा' के संदर्भ में क्या स्थापित करता है?

A जाति-आधारित भेदभाव समाप्त करता है B दलितों को शिक्‍षा का अधिकार प्रदान करता है C जातिगत कर्मकांडों से मुक्‍त करता है D चूडड़ प्रथा को रोक लगाता है

Why: Correct answer reasoning: अनुच्छेद 17 अस्पृश्यता (अछूत प्रथा) को समाप्त करता है, अथात् जाति पर आधारित भेदभाव और छूने-छूने से जुड़ी प्रथाओं को गैरकानूनी घोषित करता है।
Why students fall for the trap: अक्सर शिक्षा या कर्मकांड से जुड़े प्रश्नों को विकल्‍प समझते हैं (misconception B: confusion with related social reforms)।
Option-by-option: B: शिक्षा का अधिकार अलग है; C: कर्मकांड प्रथा अनुच्छेद 17 का विषय नहीं; D: 'चूडड़' शब्द गलत या भीमित है, समाज सुधारक शब्द नहीं।

Question 75

Question bank

भारतीय संविधान के अनुच्छेद 21 का दायरा कौन सा है?

A कायद जीवन का अधिकार B जीवन और व्यक्तिगत स्वतंत्रता का अधिकार C जीवन, स्वतंत्रता और संपत्ति का अधिकार D जीवन, स्वतंत्रता, और सामाजिक सुरक्षा का अधिकार

Why: Correct answer reasoning: अनुच्छेद 21 "कानून द्वारा विहित प्रिक्रिया का पालन किये बिना जीवन और तो किसी को जीवन से वंचित किया जा सकता है" स्पष्ट करता है, न व्यक्तिगत स्वतंत्रता से। संविधान इस युक्त है।
Why students fall for the trap: अक्सर स्वतंत्रता अधिकार (C) या सामाजिक सुरक्षा (D) को अनुच्छेद 21 का हिस्सा मानते हैं (misconception B: confusion with अन्य केंद्र शासित अधिकार).
Option-by-option: A: अभिव्यक्ति अधिकार, क्यों ये स्वतंत्रता का ही सीमांत करता है; C: संपत्ति अधिकार अनुच्छेद 21 में नहीं है; D: सामाजिक सुरक्षा अनुच्छेद 21 का हिस्सा नहीं।

Question 76

Question bank

भारतीय संविधान के अनुसार, निम्न में से कौन-सा अधिकार नागरिकों को बंद्य हैलेकि राज्य के प्रति दायित्व नहीं है?

A संविधान के प्रति निश्‍ठा का अधिकार B सामाजिक और आर्थिक न्याय का अधिकार C विधान के तहत समानता का अधिकार D राज्य सेवा में भाग लेने का अधिकार

Why: Correct answer reasoning: संविधान के प्रति निश्‍ठा का अधिकार नहीं बल्की दायित्व या कर्तव्य है; इसे अधिकार के रूप में गलत समझा जाता है।
Why students fall for the trap: अक्सर यह अधिकार मान लेते हैं, जबकि इसे संविधान की भावना से भ्रामित कर लेते हैं (misconception C: rote memorisation).
Option-by-option: B: सामाजिक-आर्थिक न्याय अधिकार है; C: समानता का अधिकार है; D: राज्य सेवा का अधिकार है।

Question 77

Question bank

भारतीय संविधान में "स्वयं को नियायालय में प्रस्तुत कराने का अधिकार" किस मूलभूत अधिकार से जुड़े होता है?

A अनुच्छेद 21 - जीवन और व्यक्तिगत स्वतंत्रता का अधिकार B अनुच्छेद 19 - अभिव्यक्ति की स्वतंत्रता C अनुच्छेद 14 - समानता का अधिकार D अनुच्छेद 20 - दंड प्रक्रिया से संबद्धित अधिकार

Why: Correct answer reasoning: स्वयं को न्यायालय में प्रस्तुत कराने का अधिकार जीवन और व्यक्तिगत स्वतंत्रता के दायरे में आता है, जो अनुच्छेद 21 द्वारा संरक्षित है।
Why students fall for the trap: अक्सर दंड प्रक्रिया से जुड़े अनुच्छेद 20 को चुनते हैं क्योंकि यह 'न्याय' से जुड़ा होता है (misconception B: confusion between जीवन और दंडाधिकारी).
Option-by-option: B: अभिव्यक्ति का अधिकार गलत है; C: समानता अधिकार प्रासंगिक नहीं; D: अनुच्छेद 20 व्यक्तिगत स्वतंत्रता से संबद्ध नहीं, लेकिन स्वतंत्र प्रक्रिया से संबंधित है।

Question 78

Question bank

मूलभूत अधिकारांच्या निर्बंधांच्या संदर्भात, अनुच्छेद 20 किसीति मध्ये कोणती मुळभूत हक्कांची संरक्षण मिळते?

A जभ कोंई व्यक्ती दंडनीय अपराध के लिए फिरसे ट्रायल हो राहा हो B जभ आपातकाल लागू हो C जभ धर्म परिवर्तन के अपराध पर प्रतिबंध हो D जभ भारत के बहर किसी पर मुक़दमा चलाया गया

Why: योग्य उत्तर कारण: अनुच्छेद 20 किसीति के अंतर्गत दंडनीय पुण: परीक्षण से बचाव (double jeopardy protection) सुनिश्चित होता है।
विद्यार्थी गोंधळतात कारण: चुका आपातकाल (B) वा धार्मिक अधिकार (C) हे भ्रम निर्माण करणारे आहेत, त्यामुळे अनुच्छेद संख्या किंवा नजीकचा संदर्भ चुकीचा समजला जातो (availability heuristic).
पर्यायी विश्लेषण: B: येथे अनुच्छेद 20 नाही, बल्की आपातकाल संदर्भ आहे; C: धर्म परिवर्तन का प्रकार येथे लागू नाही; D: येथे ममाला अनुच्छेद 20 चा विषय नाही.

Question 79

Question bank

नियमांमध्ये कौटुंबिक संबंधांच्या संदर्भात अनुच्छेद 25 मध्ये कोणते धार्मिक स्वातंत्र्य संरक्षण केले जाते?

A धार्मिक रीति-रिवाजों की पूर्ण स्वतंत्रता, किसी भी कानूनी के बिना B धार्मिक स्वतंत्रता पर केवल सार्वजनिक व्यवस्था और स्वतंत्रता को सीमित करने वाला नियमन C शिक्षा और प्रार्थना के अधिकारों पर कोई प्रतिबंध नहीं D धार्मिक स्वतंत्रता को केवल भावों के अनुसार किसी द्वारा सीमित किया गया है

Why: योग्य उत्तर कारण: अनुच्छेद 25 धार्मिक स्वतंत्रता देता है परंतु याह सार्वजनिक व्यवस्था, नैतिकता व स्वतंत्रता के कारण सीमित हो सकती है।
विद्यार्थी गोंधळतात कारण: चुक A पर्यायांवर, ज्यामध्ये धार्मिक स्वतंत्रतेला अवांछित मर्यादा लावल्याचे मानले जाते, हा भ्रम पडतो (misconception A: premature rule application).
पर्यायी विश्लेषण: A: येथे पूर्ण स्वतंत्रतेचा दावा आहे; C: शिक्षणावर प्रतिबंध नाही, मात्र सार्वजनिक व्यवस्था प्रभावित होते; D: धर्म स्वतंत्रतेला कोणत्याही प्रकारे भावात्मक निर्बंध लावले जात नाहीत.

Question 80

Question bank

मूलभूत अधिकारांच्या तत्त्व संग्रामीण अधिकाराच्या संरक्षणासाठी कोणते महत्त्वाचे अंतर्गत कायदे आहेत?

A केंद्र के अधिकार किसी भी कारण से प्रतिबंध लगा सकते हैं, राज्य नाहीं B राज्य केवल सार्वजनिक व्यवस्था और शालीनता के आधार पर प्रतिबंध लगा सकता है, केंद्र नाहीं C दोन्ही केंद्र और राज्य समान सीमांमध्ये प्रतिबंध लगाए हैं, परंतु कारण भिन्न आहेत D राज्य और केंद्र, दोन्ही सिरीफ लोकतंत्र की रक्षा के लिए प्रतिबंध लगा सकते हैं

Why: योग्य उत्तर कारण: केंद्र और राज्य दोन्ही मूळभूत अधिकारांवर प्रतिबंध लावू शकतात, परंतु यासाठी अनुक्रमे क्षेत्रीय कायदे भिन्न आहेत.
विद्यार्थी गोंधळतात कारण: प्रत्तिबंध लावण्यात कायदेशीर अधिकारांच्या संदर्भातील समजूतदारपणा नसतो (misconception B: superficially similar but distinct rules).
पर्यायी विश्लेषण: A: केंद्र कोणत्याही कारणाने प्रतिबंध करू शकत नाही; B: राज्याचा अधिकृत क्षेत्र सार्वजनिक व्यवस्था आणि शालीनतेपुरता सीमित आहे; D: राज्याने लोकतंत्र संरक्षणासाठी नियम लागू केले तरी स्वतंत्र अधिकाराचे प्रतिबंध भिन्न आहेत.

Question 81

Question bank

धार्मिक स्वतंत्रता के अंतर्गत, अनुच्छेद 15 के अंतर्गत, किसी अधिकार पर प्रतिबंधित नहीं है?

A जाति B धर्म C राज्य के अधिकार पर D लिंग

Why: योग्य उत्तर कारण: अनुच्छेद 15 के तहत जाति, धर्म सारख्या धर्मभावावर प्रतिबंध निषेध आहे, मात्र 'राज्य के अधिकार पर' भेदभाव किंवा प्रतिबंध लागू नाही.
विद्यार्थी गोंधळतात कारण: पर्याय C वर भ्रम उत्पन्न होतो कारण राज्याने धर्मभाव प्रतिबंधित नाही, मुस्लमानांवर भेदभाव निषेध आहे (misconception D: overlooking exceptions).
पर्यायी विश्लेषण: A, B, D: अनुच्छेद 15 के तहत धर्मभाव निषेध; C: राज्य अधिकारावर प्रतिबंध नाही.

Question 82

Question bank

मूलभूत अधिकारांपर कोणती स्थिती मध्ये न्यायालय निर्णय देऊ शकत नाही?

A जभ संरनसद ने उस अधिकार को प्रतिबंधित कर दिया हो B जभ आपातकाल लागू हो C जभ केंद्र सरकार ने विशेष कारन बनाए D जभ राज्य सरकार के आदेश पर प्रतिबंध लावला गयाचा हो

Why: योग्य उत्तर कारण: अनुच्छेद 359 के तहत, जब आपातकाल लागू होता है, तब केंद्र सरकार को, तब केंद्र सरकारचे मूळभूत अधिकारांवर न्यायालयाने प्रतिबंध लावण्याचे अधिकार नाहीत.
विद्यार्थी गोंधळतात कारण: पर्याय A ला चुकीचे मानतात, कारण तो संविधानिक अधिकार प्रतिबंधतो (misconception A: premature rule application).
पर्यायी विश्लेषण: A: संविधान प्रतिबंध लावत आहे, पर राज्य समानिक अनुमति देते; C, D: केंद्र और राज्य दोन्ही आदेशावर प्रतिबंध लावू शकतात.

Question 83

Question bank

मूल अधिकारांमध्ये संसर्गषण आणि लाभ घेण्याच्या दृष्टीने ‘राइट टू रिपेयर’ (Right to Repair) ह्याच्या संदर्भात कोणता प्राथमिक अधिकार से निघतो?

A जीवन आणि व्यावहारिक स्वातंत्र्याचा अधिकार (अनुच्छेद 21) B समानता का अधिकार (अनुच्छेद 14) C व्यक्तीकी स्वातंत्र्य आणि सुरक्षाचा अधिकार (अनुच्छेद 19) D धार्मिक स्वातंत्र्याचा अधिकार (अनुच्छेद 25)

Why: योग्य उत्तराचे स्पष्टीकरण: राइट टू रिपेयर हा मुख्यतः जीवन आणि आजीविका या संदर्भात येतो, त्यामुळे तो अनुच्छेद 21 च्या "जीवन आणि व्यावहारिक स्वातंत्र्याचा" अधिकारात येतो.
विद्यार्थ्यांच्या चुकण्याचे कारण: काहीजण व्यावहारिक स्वातंत्र्याशी हा अधिकार अनुच्छेद 19 सोबत जोडतात, जे चुकीचे आहे कारण अनुच्छेद 19 वेगळ्या संकल्पनाशी संबंधित आहे.
पर्यायानुरूप विश्लेषण: B: समानता अधिकार संदर्भात नाही; C: व्यावहारिक स्वातंत्र्य ही वेगळी संकल्पना असून तिचा अधिकार 19 नुसार नाही; D: धार्मिक स्वातंत्र्याचा अधिकार अनुच्छेद 25 नुसार आहे.

Question 84

Question bank

भारतीय संविधानात ‘मौलिक कर्तव्य’ आणि ‘मौलिक अधिकार’ यामध्ये मुख्य फरक कोणता आहे?

A मौलिक अधिकार कायमस्वरूपी प्रदान केलेले नसतात, मौलिक कर्तव्य कायमस्वरूपी असते B मौलिक अधिकार व्यक्ती को संरक्षित करणारे असतात, जसे मौलिक कर्तव्य दायित्वांसाठी जबाबदार असते C मौलिक अधिकार भारत सरकारचे नागरीकांवर सुद्धा असतात, मौलिक कर्तव्य सर्वांपर्यंत लागू होते D मौलिक अधिकार संविधानाच्या अनुच्छेद 20 मध्ये आहेत, कर्तव्य अनुच्छेद 51 मध्ये

Why: योग्य उत्तराचे स्पष्टीकरण: मौलिक अधिकार हे व्यक्तींकरिता दिलेले स्वातंत्र्य असतात, तर मौलिक कर्तव्य दायित्वे आणि जबाबदाऱ्या आहेत.
विद्यार्थ्यांच्या चुकण्याचे कारण: पाठवणूक किंवा यादी यामुळे प्रत्यक्ष समज न होणे (रटाळ अभ्यासामुळे चुक होणे).
पर्यायानुरूप विश्लेषण: A: दोनही अधिकार कायमस्वरूपी असतात; C: मौलिक अधिकार सर्व नागरीकांना असतात, पण कर्तव्य सर्वांवरच लागू होते; D: अधिकार अनुच्छेद 20 वर नाहीत.

Question 85

Question bank

DPSP म्हणजे काय? खालीलपैकी कोणता पर्याय DPSP चे योग्य वर्णन आहे? Refer to the diagram below for the structure of DPSP in the भारतीय राज्यघटनेत.

A राज्याला दिलेल्या सूचनात्मक मार्गदर्शक तत्वांचा संच B मूलभूत हक्कांचा समतोल विरोधी तत्व C नागरिकांचं अाधिकाऱ व कर्तव्य येणचा संच D भारतीय न्यायालयीय द्वाराला अमलाۃانली तत्व

Why: DPSP म्हणजे Directive Principles of State Policy, जे राज्याला मार्गदर्शन करणारे सूचनात्मक तत्व आहेत.

Question 86

Question bank

DPSP च्या बाबतीत खालीलपैकी कोणता विधान बऱोबर आहे? Refer to the diagram describing 'भारतीय राज्यघटनेतील DPSP चे प्रकार'.

A ते केवळ आर्थिक धोरणांची संधित आहेत B ते राजकर्त्यानना बंधनकारक असतात C ते सामाजिक, आर्थिक व राजकीय तत्वांंचे संच आहेत D ते केवळ मूलभूत अधिकारांचे प्रयाज आहेत

Why: DPSP विविध क्षेत्रांतली तत्वांचा मार्गदर्शन करतात - सामाजिक, आर्थिक, राजकीय यांचा समावेश आहे.

Question 87

Question bank

DPSP च्या प्रकारांमध्ये कोणता प्रकार समाविष्ट नाही? Refer to the diagram below that shows DPSP चे प्रमुख प्रकार (सामाजिक, आर्थिक, राजकीय).

A सामाजिक DPSP B आर्थिक DPSP C धार्मिक DPSP D राजकीय DPSP

Why: DPSP मध्ये धार्मिक प्रकार हा वेगळा नाही; सामाजिक, आर्थिक, राजकीय हे मुख्य प्रकार आहेत.

Question 88

Question bank

DPSP आणि मूलभूत हक्क यांचा मुख्य फरक काय आहे? Refer to the conceptual diagram comparing DPSP आणि मूलभूत हक्क.

A मूलभूत हक्क बांधनकारक, DPSP मार्गदर्शक आहेत B DPSP हे न्यायालयीन अतिकार आहेत, मूलभूत हक्क नाही C दोन्ही DPSP व मूलभूत हक्क समान स्वतंत्र आहेतत D DPSP नाकरि तर मूलभूत हक्क सरकार यांना दिले आहेत

Why: मूलभूत हक्क हे नागरीकांना बांधनकारक अधिकार आहेत तर DPSP केवळ राज्याला मार्गदर्शन करणारे सूचनात्मक तत्व आहेत.

Question 89

Question bank

DPSP च्या अंमलबजावणीसाठी खालीलपैकी कोणता विधान खरे आहे? Refer to the diagram illustrating DPSP अंमलबजावणी प्रक्रिया.

A DPSP हे बांधनकारक असून त्यांमुळे त्यांना उल्लंघन केल्यास शिक्षा होऊ शकते B DPSP राजकर्त्यांना केवळ मार्गदर्शन देतात पण बांधनकारक नाहीत C DPSP केवळ न्यायपालिकेबाबत आदेशानुसार चालवतात D DPSP ची अंमलबजावणी फक्त केंद्र सरकारद्वारे असते

Why: DPSP सूचनात्मक असतात, त्यांनं पाळणं आवश्य्क असले तरी बांधनकारक नाहीत.

Question 90

Question bank

DPSP भारतीय राज्यघटनेमध्ये कोणत्या कलमांमध्ये दिले आहेत?

A कलम 36-51 B कलम 14-32 C कलम 370-400 D कलम 1-10

Why: DPSP भारतीय राज्यघटनेतील कलम 36 ते 51 मध्ये दिले आहेत.

Question 91

Question bank

DPSP च्या आधिकारिक बाबतीत कोणता उद्दिष्ट आहे?

A संपत्तीचे सारखे वाटप करणे B सर्वांना एकसंध शिका देणे C पूर्ण धार्मिक स्वातंत्र्य देणे D राज्याच्या संरक्षसाठी सैन्य तयार करणे

Why: आधिकारीक DPSP मध्ये संपत्तीचे समतोल वाटप, न्याय्य वितरण यावर भर दिला जातो.

Question 92

Question bank

DPSP मध्ये "मानवाधिकार" संबेधित कोणता प्रकार येतो?

A सामाजिक DPSP B आर्थिक DPSP C राजकीय DPSP D शिक्षण DPSP

Why: मानवाधिकार व सामाजिक न्यायाचे मुद्दे सामाजिक DPSP अंतर्गत येतात.

Question 93

Question bank

DPSP कशी भूमिका बजावतात?

A मूलभूत हक्कांचा पूर्तता करण्यासाठी राज्याला मार्गदर्शन करते B नागरिकांना थेट न्याय्य संसाधन देणे C नागरिकांच्या कर्तवयान्च्या यादीत समाविष्ट होणे D देशातील फक्त न्याय्य प्रकर्त्यांवर निदर्शन ठेवणे

Why: DPSP मूलभूत हक्कांच्या पूर्ततेसाठी राज्याला धोरणात्मक मार्गदर्शन करते.

Question 94

Question bank

DPSP च्या अमलबजावणीबाबत कोणता विधात्मक अधिकार चुकिचा आहे?

A DPSP बंधनकारक नसण्‍यामुळें त्यांना शासन करणे शक्य नाही B राज्य DPSP च्या पूर्ततेसाठी प्रयत्न करून शकते परंतु त्याकडे शिक्का नाही C DPSP ही स्वायत्त संस्था आहे, जिल्हा सरकार निधी नियंत्रण करत नाही D DPSP चे पालनीय कायन्यांमुळे काही आर्थिक मर्यादा येतात

Why: DPSP ही कोणतीही स्वायत्त संस्था नसून, ती राज्य धोरणात्मक मार्गदर्शक तत्वे आहे.

Question 95

Question bank

DPSP मध्ये कोणती बाब सामाजिक न््यायासांठी अधिक महत्वाची मानली जाते?\
Refer to the diagram highlighting सामाजिक DPSP महत्व.

A जातीय भेदभाव नष्ट करणे B कर जमा करणे C राष्ट्रीय सुरक्षा हमी देणे D भूमि-वारशीचे नीयमन करणे

Why: DPSP मध्ये सामाजिक न््यायासांठी जातीय भेदभाव त्वरित समाप्त करण्याचा बर्‍याचदा ध्येय जाठो.

Question 96

Question bank

DPSP चा राजकीय शास्त्रीय संबंध काय आहे?\
Refer to the diagram comparing DPSP च्या राजकीय बाबी.

A नागरिकांना त्यांची न्यायाधिकारांचा जागरूकता प्रदान करणे B देशाची आर्थिक वाढीला प्राधान्य देणे C न्यायालयीन प्रणालींच्या संरचनात्मक निर्मितीचे ठेवणे D परकीय नीतिची आखणी करणे

Why: DPSP राजकीय शास्त्रीय गुंठे नागरिकांना त्यांची हक्क व जबाबदाऱ्या स्पष्ट समजावून सांगते.

Question 97

Question bank

DPSP च्या कोणत्या तत्वामुळे शैक्षणिक सुधारणांना प्रोत्साहन मिळते?\
Refer to the diagram outlining DPSP च्या शैक्षणिक तत्वांची यादी.

A सरव मुलांना मोफत आणि अनिवार्य शैक्षणिक प्रदान देणे B केवळ पुरुषांसाठी शैक्षणिक देणे C शाळा आणि म्हाविद्यालये बंद करणे D सरव शैक्षणिक संस्थांचे हसताना बंद करणे

Why: DPSP मध्ये सर्व मुलांना मोफत व अनिवार्य शैक्षणिक देण्यात अधिकाधिक प्राधान्य आहे.

Question 98

Question bank

DPSP चे संरक्षण कोणत्या राज्य घटनेतील तत्वांनुसार होते?\
Refer to the diagram indicating DPSP संरक्षक तत्वे.

A संविधानाचा एक भाग म्हणून B फक्त कायद्यामुळे C मूळभूत हक्कांच्या अनुशंगाने D न्यायालयीन आदेशानुसार

Why: DPSP हे संविधानाचा एक भाग असून त्यांची संरक्षक संविधानानुसार होते.

Question 99

Question bank

DPSP कशी वार्तीय संविधानीय "soft" कायद्यामुळे तत्वानुसार बंधनकारक नसते?\
Refer to the diagram showing DPSP चा कायदेशनिर्देश.

A DPSP हा एक मार्गदर्शक तत्वांचा संहिता आहे जो बंधनकारक नाही B DPSP कडे मजबूत कायद्याशी स्पष्टता आहे आणि ते न्यायालयीय निर्णयावर आधारित होते C DPSP फक्त सामाजिक भाग मूळ आधार असू शकते D DPSP केवळ केंद्र सरकाराकडे अनमळासाठी आहे

Why: DPSP मार्गदर्शक तत्व असून त्यांना प्रभावी प्रभारण्याचा नियम नानवट आहे, त्यामुळे बंधनकारक नाहीत.

Question 100

Question bank

DPSP च्या अनुषंगामुळे आयोगाला कोणता लाभ होतो?\
Refer to the diagram describing DPSP प्रारंभ आयोजित करणाऱ्या.

A समाजातीलसुशङ्गतता आणि विकाससाधणे B नागरिकांसाठी कडक शिस्ता थरवली जाते C राज्याने फक्त आपल्यासंरक्षणावर अधिक केलं पाहिजे D नागरिकांना मूळभूत हक्क दडपले जातात

Why: DPSP राज्यााला समाजातील न्याय व विकास容易 साधण्याचे धोरण आखण्यात मदत करतात.

Question 101

Question bank

DPSP चा उपयोग कसा केला जातो?\
Refer to the diagram illustrating DPSP चा वापर सरकारकडून.

A सरकार धोरणे तयारा करणारांमार्गदर्शक तत्वांमुळे फायदे मिळवते B DPSP ча थेट न्यायदायिन आदेश मुळेन वापर होतो C शासन DPSP चा वापर लोकर्‍णा शिस्ता देवण्यासाठी करतो D DPSP चा कोणताही वापर होतो नाही

Why: DPSP सरकारी धोरणे तयार करण्यासाठी आणि सुधारण्यासाठी मार्गदर्शक भूमिकाबजावतात.

Question 102

Question bank

DPSP च्या अंतर्गत "सामाजिक संरक्षा" हा कोणत्या प्रकाराचा येतो?\
Refer to the diagram categorizing DPSP मुख्य शाखा.

A सामाजिक DPSP B आर्थिक DPSP C राजकीय DPSP D संस्कृतिक DPSP

Why: सामाजिक संरक्षा हे सामाजिक DPSP चे महत्वपूर्ण भाग आहे.

Question 103

Question bank

DPSP चे उल्लंघन झाल्यास काय कार्यवाही होतं?\
Refer to the diagram summarizing DPSP संबंधित कार्यवाही.

A कोणतीही थेट न्यायदायिन शिस्ता होत नाही B संपूर्न सरकार बंड पडू शकते C नागरिकांना तुरुंग शिस्ता लागू होते D मूळभूत हक्क रद्द केले जातात

Why: DPSP उल्लंघनावर कोणतीही थेट न्यायदायिन शिस्ता नाही कारण ते केवळ मार्गदर्शक तत्व आहे.

Question 104

Question bank

DPSP च्या आधारे राज्य कोणती आर्थिक धोरणे अधिक शकते?\
Refer to the diagram showcasing आर्थिक DPSP संबंधी धोरणे.

A गरीबांसाठी न्यायदायिन उत्पन्न वितरित B नागरिकांना आर्थिक कार्यव्य थरवणे C न्यायदायिन प्रकर्त्यांवर सुनिश्चित थरवणे D शासनाची व्यवस्था कमी करणे

Why: DPSP आर्थिक धोरणांमुळे गरीबांसाठी न्यायदायिन उत्पन्न व संसाधन वितरण यावर भर देता.

Question 105

Question bank

DPSP च्या अमलाबजावणीबाबत भौमिकाचा कोणता मुख्य आधार आहे?\
Refer to the diagram outlining नियालिनी भौमिका DPSP मध्ये.

A DPSP सिध्दे अमलात आणणे नियालिन्याचा आधिकार आहे B नियालय DPSP मोडण्यात शिका थोक C DPSP मध्ये नागरी तक्रारींवर थेट निरीक्षण नियालयात होतो D नियालय DPSP नाकारते

Why: नियालय DPSP थेट लागू करून शक्त ताही कार्ष्ण ते मार्गदर्शक तत्वे आहेत.

Question 106

Question bank

DPSP व मूलभूत हक्क यांच्या कोणता संबंध आहे?\
Refer to the diagram comparing DPSP आणि मूलभूत हक्क.

A दोन्ही एकमेकांचे परिपूरक आहेत B दोन्ही संपूर्णपणे वेगळे आहेत C DPSP मूलभूत हक्कांनाprtिकल आहेत D मूलभूत हक्क DPSP चे उपविभाग आहेत

Why: DPSP व मूलभूत हक्क हे संश्विधानाचे एकमेकांचे पूरक भाग आहेत, जे समन्वित चालायला पाहिजेत.

Question 107

Question bank

DPSP चा अंतर्गत "प्रेरणा आणि उद्धिष्टे" असेल तर त्याचा मुख्य हेतू काय होईल?\
Refer to the diagram outlining DPSP उद्धिष्टे व प्रेरणा.

A समाजात समता व न्याय वाढवणे B मोजक्या जातींना वर्चस्व देणे C नागरिकांच्या अधिकारांना मर्यादा घालणे D शासन व्य्वस्थेला जनता पासून दूर ठेवणे

Why: DPSP चा मुख्य हेतू समाजातील सर्वांना समान व न्याय्य जीवनमान उपलब्ध करून देणे आहे.

Question 108

Question bank

DPSP लागू करून राज्याला का आवश्यक आहे?\
Refer to the diagram showing DPSP लागू करण्याचे फायदे.

A समाजतील विविद्हतेचा समाज सद्भावनाशाखा B सरकारला स्वातंत्र्य दंडवणयाशाखा C नागरिकाांचे हक्क रद्द करण्यासाथी D नियालयांनी कर्म कर्मी करण्यासाथी

Why: DPSP राज्याला समाजतील विविध घटकांचे संतुलन राखण्यासाठी आवश्यक मार्गदर्शन करते.

Question 109

Question bank

DPSP चा आर्थिक सुदारणासाठी काय केले पाहिजे?\
Refer to the diagram describing आर्थिक DPSP उपाय.

A गरीबांचा रोजगारा वाढवणे B केंद्र सरकारचे आर्थिक स्वतंत्र्य वाढवणे C शिक्षणासाथी निधी कमी करणे D नागरिकांकडून सर्व कर रद्द करण्याचे

Why: DPSP अंतर्गत सामाजिक समतेसाठी गरिबांना रोजगारा उपलब्ध करून देणे महत्त्वाचे आहे.

Question 110

Question bank

शाळीलपैकी कोणता शासनााचा कार्य DPSP शी संबंधीत नाही?\
Refer to the diagram showing DPSP आणि शासनााच्या कार्यांमधील संबंध.

A मानवी विकासासाठी धोरणे तयार करणे B नागरकांचा मूलभूत हक्क amalaत आढळणे C फक्त सामाजिक सुरक्षा करण्याच्या नियमांची निर्मिती करणे D सामाजिक न्यायासाठी उपाययोजना तयार करणे

Why: DPSP राखीव धोरणे आणि न्याययोजना आहे; सामाजिक सुरक्षा करण्याच्या नियमांची निर्मिती DPSP शी थेट संबंधीत नाही.

Question 111

Question bank

DPSP चे धोरणात्मक अंग कोणते आहे?\
Refer to the diagram emphasizing DPSP धोरणात्मक भूमिके.

A सामाजिक न्याय व समतेसाठी धोरणे तयार करणे B नागरकांचा वैयक्तिक अधिकार कायम करणे C शासनाला स्वातंत्र्य दडपणे D राज्य घडविण्याचे कलम रद्द करणे

Why: DPSP देशातील समाज व न्याययोजना धोरणात्मक मार्गदर्शन करते.

Question 112

Question bank

DPSP चे संबंधांमधे अस्तित्व काय दर्शवते?\
Refer to the diagram showing DPSP आणि संबंधांची संबंध.

A यामध्ये राज्याचे धोरण आणि उद्दिष्टे निश्चित होतात B संबंध DPSP ला मन्यता देत नाही C DPSP हा फक्त प्राथमिक दस्तीवज आहे D संबंध DPSP अमलात आणणारा नाही

Why: DPSP संबंधाचा भाग असून हे राज्याच्या धोरण व उद्दिष्टे दर्शवते.

Question 113

Question bank

DPSP च्या अमलबजावणीसाठी राज्य सर्वकारला कोणती प्राथमिक जबाबदारी असते?\
Refer to the diagram illustrating राज्यसर्कार आणि DPSP जबाबदाऱ्या.

A सर्वकारला DPSP च्या पालणासाठी पावलें उचलावी लागतात B सर्वकारला DPSP अमलात आणू नये C DPSP फक्त केंन्द्रीय सर्कारच्या जबाबदारीत आहे D राज्य सर्कारला DPSP उल्लंघनाबदल शिका दिली जाते

Why: राज्य सर्कारला DPSP अमलात आणण्यासाठी प्राथमिक जबाबदारी करणे गरजेचे असते.

Question 114

Question bank

DPSP च्या "सामाजिक" घटकात कोणत्या बाबी समाविष्ट आहेत?\
Refer to the diagram summarizing सामाजिक DPSP शाखील बाबी.

A जातीय समानता, आरोग्य, शिक्षण B फक्त आर्थिक विकास C धर्माच्या आधारें शासना D न्यायालयीन प्राथमिक नि‍यंत्रित करणे

Why: सामाजिक DPSP मध्ये जातीय समानता, आरोग्य व शिक्षणासंबंधी मार्गदर्शन केलेले आहे.

Question 115

Question bank

शालीलपैकी कोणते DPSP चे स्वराज्य सुनिश्चित मानले जाते?\
Refer to the conceptual diagram detailing DPSP स्वरूप.

A मागदर्शक तत्व B बंधनकारक कायत C समाजहित खालून आलेली तत्वे D संविधानाचा अविभाज्य भाग

Why: DPSP मागदर्शक तत्वे आहेत आणि बंधनकारक नसल्यामुळे त्रयाणना संविधान वाटत नाही.

Question 116

Question bank

DPSP कधी लागू होतात?\
Refer to the diagram showing DPSP लागू होण्याची वेळ.

A राज्याच्या धोरणे थरवण्यासाठी व ते लागू करण्यासाठी B तात्कालिक आणि बंधनकारक C नागरिकांच्या तक्रारींवर कार्य करणारी D केवळ न्यायालयीन आदेशांसाठी

Why: DPSP राज्याच्या धोरणे प्राथमिकेत मागदर्शक करतात आणि त्याला आपल्या दीर्घकालीन अभियंता जास्ती देतात.

Question 117

Question bank

DPSP मध्ये "मू काये" म्हणजे वरून केले जातात?\
Refer to the diagram explaining DPSP कायदेशनिर्मिती गटाक.

A कारण त्रयाणा उल्लंघन करण्यास शिका आहे B कारण ते बंधनकारक आहेत C कारण त्रयाचा संबंध परकीय कायद्यान्शी आहे D कारण ते फक्त अधिक धोरणाशी संबंधित आहेत

Why: DPSP ला मू कायदे म्हणून कारण त्रयांनी उल्लंघन कायदेशनिर्मितीशा शिकवा आहेत.

Question 118

Question bank

DPSP अंतर्गत "प्रयावरणाचे संरक्षण" कोणत्या प्रकारात मोडते?\
Refer to the diagram showing पर्यावरण व DPSP संवंधी तत्वे.

A सामाजिक DPSP B आर्थिक DPSP C राजकीय DPSP D धार्मिक DPSP

Why: प्रयावरणाचे संरक्षण हे आर्थिक DPSP अंतर्गत येते कारण त्याचा संबंध आर्थिक व्यापकाशी आहे.

Question 119

Question bank

DPSP संदर्भातील खालील विधानांपैकी कोणते असलेले चुकीचे?\
Refer to the diagram listing DPSP दोश व मर्यादा.

A DPSP मुले बर्याच वेळा धोरणामध्ये विलंब होतो B DPSP फक्त नियमांक कायदे आहेत C DPSP सामाजिक आणि आर्थिक क्षेत्रात सुधारणा घडवतात D DPSP राजखालां बाबत प्रभावान देता

Why: DPSP मागदर्शक तत्वे आहेत, नियमांक किंव्हा बंधनकारक कायत नाहीत.

Question 120

Question bank

DPSP चा राष्ट्रीय समाजवादी वाङ्मयामध्ये कसा उपयोग होतो?\
Refer to the diagram emphasizing DPSP राष्ट्रीय समाजवादी भूमिकाचा.

A सरवाणे समाज संधी व सुविधा देऊन B फक्त निवडणूक गटांना फायदे देऊन C एखादया विशिष्ट जातीला वर्चस्व देऊन D खासगी क्शेत्राला बलकटी देऊन

Why: DPSP सामाजिक समभाव वाङ्मयासाठी सरवाणे समाज संधी व सुविधा देण्याचा प्रयत्न करतो.

Question 121

Question bank

DPSP च्या अंमलबजावणीसाठी काय आवश्यक आहे?\
Refer to the diagram outlining DPSP पूर्त्ततेचे घटक.

A राझ्याणुसार योग्य धोरणे आखणे आणि कार्यान्वित करणे B DPSP ची उलं्ठंन करणे C नागरिकांचे हक्क आणि जबाबदाऱ्या काढणे D न्यायालयीन शक्तींमधे वाढ करणे

Why: राझ्याने DPSP ची पूर्त्ता करण्यासाठी योग्य धोरणे आखणी व अंमलबजावणी करणे आवश्यक आहे.

Question 122

Question bank

DPSP संधर्भातील खालीलपैकी कोणता घोषणापत्र भूतपूर्व नाही?\
Refer to the diagram showing DPSP व घोषणापत्रांतील संबंध.

A राष्ट्रीय शांती आणि सामाजिक सुरक्षितता B संपत्तीचे असमान वितरण मान्य करणे C सरवाणाचा शक्तीशाचक समाज हक्क देणे D पर्यावरण संरक्षणासाठी उपाय करणे

Why: DPSP संधर्भात असमान वितरण सांभाळण देत नाही, तर समतोल वितरणावर भर देतो.

Question 123

Question bank

DPSP मध्ये "राष्ट्रीय एकता" साठी कोणते तत्व समाजिष्ट आहे?\
Refer to the diagram about DPSP ची राष्ट्रीय महत्त्व.

A सरव धनमाना समान आदर देणे B विशिष्ट जातीला विशेष दर्जा देणे C केवळ आर्थिक विकासावर भर देणे D परकी उल्लेखांंकडे दुर्लक्ष करणे

Why: राष्ट्रीय एकतेसाठी DPSP मध्ये सरव धनमाना समान आदर देण्याचा तत्व आहे.

Question 124

Question bank

DPSP म्हणजे प्रामुख्याने काय आहे? खालीलपैकी कोणते योग्य आहे?\
Refer to the DPSP च्या उद्दिष्टांची माहिती पाहून योग्य पर्याय निवडा.

A राज्याने सामाजिक आणि आर्थिक न्याय स्थापन करण्याचा करणे B नागरिकांना आर्थिक स्वातंत्र्य देणे C मुलांना शैक्षणाचा अधिकार रद्द करणे D मुलभूत हक्कांचे उल्लंघन करणे

Why: DPSP चा मुख्य उद्दिष्ट सामाजिक आणि आर्थिक न्यायाची उपलब्धता करून समाजिक व राष्ट्रनिर्मिती करणे आहे.

Question 125

Question bank

भारतीय राज्यघटनातील DPSP किंवा "Directive Principles of State Policy" कोणत्या प्रकारचे अधिकार आहेत?\
खालीलपैकी योग्य पर्याय निवडा.

A कायदेशीर अधिकार B नैतिक मार्गदर्शक तत्वे C मूलभूत अधिकार D शिकण्याचे अधिकार

Why: DPSP हे कायदेशीर बंधनाने नसून सार्वकालिक नैतिक आणि सामाजिक मार्गदर्शन करणारी तत्वे आहेत.

Question 126

Question bank

खालीलपैकी DPSP च्या कोणत्या प्रकाराला "आर्ग्य सेनीय प्रमाण करणे" येत?\
DPSP च्या वर्गीकरणानुसार योग्य पर्याय निवडा.

A आर्थिक व सामाजिक धोरणे B सांस्कृतिक आणि शैक्षणिक धोरणे C संरक्षणाधिकार धोरणे D कारखान्या रोझगार धोरणे

Why: आर्ग्य सेनीय आहे आर्थिक व सामाजिक धोरणांमध्ये आर्थिक व सामाजिक धोरणांच्या स्वरूपात DPSP मध्ये आहेत.

Question 127

Question bank

DPSP आणि मूलभूत हक्कांमध्ये काय फरक आहे? \
खालीलपैकी DPSP विषयी योग्य असलेला फरक कोणता आहे?

A DPSP ही सकारासात्मक मार्गदर्शक असूून अनिवार्य नाही B मूलभूत हक्क हे कठीणसरकार नाकारू शकतात C DPSP नागरीकांना वैयक्तिक हक्कांची हमी देतात D मूलभूत हक्क DPSP पेक्षा व्यावहारिक असतात

Why: DPSP हे सकारासात्मक मार्गदर्शक आहेत, तर मूलभूत हक्क नागरक्षक असून अनिवार्य संरक्षक करतात.

Question 128

Question bank

DPSP च्या कोणता प्रकारधान राज्याने "गरीबी निराकरण" साठी प्रयत्न करायला सांगतो?\
खालीलपैकी योग्य कलम कोणते आहे?

A कलम 39A B कलम 15 C कलम 22 D कलम 21

Why: कलम 39A हे समतामूलक न्याय योजनेसाठी DPSP मध्ये समाविष्ट आहे, ज्यातून गरीबीचे संक्रमण आहे.

Question 129

Question bank

DPSP म्हणजे आणमलबजावणी संस्थरभावन खालीलपैकी कोणती विधाने बरोबर आहे? DPSP चा कायदेशनिर्माण पोवर कशी आहे?

A सरकारला DPSP पूर्णपणे पाळायला अनिवार्य आहे B DPSP ही केवळ शासकांसाठी सल्ला आहे आणि कायदेशनिर्माण बंधनकारक नाही C DPSP उल्लंघन केल्यास कोण ती शिका Bhoगावी लागते D DPSP धारणा करणारे नागरिक कायदेशनिर्माण अधिकारी कमावतात

Why: DPSP हे मार्गदर्शक तत्व आहे, ज्यामुळे उल्लंघन केल्यास कोणतीही कायदेशनिर्माण शिका नाहिय.

Question 130

Question bank

DPSP मधे सरकारी कोणत्या प्रकारच्या मत्तिची हमी दिली जाते? खालीलपैकी सर्वात योग्य पर्याय कोणता?

A शिक्षण, आरोग्य आणि सार्वजनिक सेवा संरक्षक B शाळा बंद करण्याची परवानगी C धरमावरीन भेदभाव करण्याचा अधिकार D व्यक्तिगत मालमत्ता विकण्याची बंदी

Why: DPSP शिक्षण, सार्वजनिक सेवा, पर्यावरण संरक्षक यांसारख्या सामाजिक उद्‌देश्यांच्या पूर्तता करण्यासाठी बंधनकारक आहे.

Question 131

Question bank

खालीलपैकी DPSP चा संधर्भ कोणत्‍या कलमांत दिला आहे? DPSP चा उल्लेेख कोणत्या थोरत्या संदर्भानाच कलमांत आहे?

A कलम 36 ते 51 B कलम 12 ते 35 C कलम 72 ते 78 D कलम 1 ते 10

Why: भारतिय राज्यघटन देते DPSP चा उल्लेेख कलम 36 ते 51 मध्ये आहे.

Question 132

Question bank

खालीलपैकी DPSP आणि Fundamental Rights याबाबत योग्य विधाने कोणते? DPSP चा Fundamental Rights शी संबंध काय आहे?

A Fundamental Rights बंधनकारक असून DPSP मार्गदर्शक आहे B दोन्ही पूर्णपणे सारखे आणि समान आहेत C DPSP फक्त काहीं लोकांसाठी आहे D Fundamental Rights केवळ सरकारीसाठी आहे

Why: Fundamental Rights नाकारिणारे बंधनकारक हक्क असून DPSP हे शासकीय दिशानिर्देशात्मक मार्गदर्शक तत्व आहे.

Question 133

Question bank

DPSP च्या अर्थ संधर्भात खालीलपैकी कोणते विधान बरोबर आहे? खालीलपैकी DPSP चे अर्थ योग्य अध्ययन केल्यानंतर कोणते विधान अधिक योग्य आहे?

A DPSP शासकीय त्रयाच्याद्वारे धोरणांंचे संचेत आहे B DPSP नागरिकांना अनिवार्य हक्क देता C DPSP केवळ आधिकारिक कायदे आहे D DPSP कहाण्या आणि आख्यायिका आहेत

Why: DPSP म्हणजे सरकारीसाठी नीतीमूल्ये आणि धोरणात्मक मार्गदर्शक तत्व आहे.

Question 134

Question bank

DPSPची कोणती बाब मुख्यतः पर्यावरण संवर्धनावर लक्ष केंद्रित करते? खालीलपैकी DPSP मध्ये पर्यावरण संरक्षणाशी निगडित विधाने कोणते?

A राज्याने पर्यावरण सुरक्षित ठेवावं B राज्याने कारखाने वाढवावेत C राज्याने भूमि खनिजांंचा हक्क नागरीकांना द्यावा D राज्याने शिकलं शूलक वाढवावं

Why: DPSP मध्ये पर्यावरण संरक्षणासाथी राज्याने योग्य पावले उचलण्याचा निर्देश आहे.

Question 135

Question bank

DPSP ची अहेत प्रकरणमध्ये शैक्षणिक दृष्टीने समाविष्ट आहे. DPSP नुसार राज्याने कोणती शैक्षणिक दृष्टी अंगीकारली पाहिजे? खालीलपैकी योग्य पर्याय कोणता?

A सार्वजनिक शैक्षणासाथी सुविद्या वाढवावी B शाळा बांध करावयाची C प्रायव्हेट शैक्षणाला प्रथमता द्यावी D विद्यार्थ्यांना प्रमाणपत्र न दिले जायवे

Why: DPSP मध्ये राज्याने सार्वजनिक व विद्यमान शैक्षण देण्याचा जबाबदारी स्विकारली आहे.

Question 136

Question bank

DPSP मध्ये पार्कीय राश्ट्रांसोबत संबंधित काय निर्देश आहेत? याबाबत खालीलपैकी कोणती विधाने योग्य आहे?

A परस्पर सहकार्य टिकवणे आवश्यक आहे B पारकीय राश्ट्रांशी संबंध तोडणे आवश्यक आहे C पारकीय राश्ट्रांवर दबाव ठेवणे योग्य आहे D पारकीय युद्ध आम्हाला प्रतिबंधित करायचे आहे

Why: DPSP मध्ये शांतीता व परस्पर सहकार्याववर भर दिला आहे.

Question 137

Question bank

DPSP ची कोणीत प्रकारची अनुकूल्य संविधात्मक ती आहे? खालीलपैकी DPSP चा संरध किंवा वाटणाराला पर्याय कोणता आहे?

A भावतीय संविधान, भावती संवघाचा भाग म्हणून B जर्मन संविधान C फ्रेंच संविधान D संयुक्त राश्ट्रांच्या नियमांत

Why: DPSP हे भावतीय राज्यघटनेचा एक भाग आहे जे भावती संवघाचा मार्गदर्शक तत्वे आहेत.

Question 138

Question bank

DPSP मध्ये सामाजिक समांजित संबंध कोणते विधाने बरोबरे? खालीलपैकी DPSP च्या दृष्टिने योग्य विधान कोणते?

A सार्वाणी समाज वागणूक मिळावी आणि आर्थिक विषमतेचा निपटारा करावा B केवळ मालदारांसाठी सार्वजनिक वाढवावयाचा C जातीय भेद कायम ठेवले जाईल D फक्त पुरूषांसाठी रोजगार उपलब्ध करावा

Why: DPSP सामाजिक समाजता व आर्थिक विषमतेचा निपटारा करण्यावर भर देता.

Question 139

Question bank

खालीलपैकी DPSP द्वारे राज्याने कोणती सामाजिक सेवा पुरवावी असे निर्देश आहे? याचा पर्याय कोणता आहे?

A आरोग्य सेवा, शैक्षणिक सुविधा व सामाजिक बांधकाम B खाद्य पेटी न देणे C कर सवलत न देणे D प्रतिक्षा यादी लांबवणे

Why: DPSP मध्ये राज्याने आरोग्य, शैक्षणिक आणि इतर सामाजिक सुविधा पुरवण्याचे निर्देश आहेत.

Question 140

Question bank

DPSP संबंधित भारतीय शासान आणि कायदेमंडळावर प्रभाव टाकू शकतो? खालीलपैकी योग्य उत्तरे कोणते?

A DPSP मार्गदर्शन म्हणून कायदा तयार करñया वेळेस आधार देता B DPSP वापरून न्यायदंडी ठेट निर्देश देता C DPSP वापर अभ्यासक कार्यले जातात D DPSP नािगरकडून रद्द केले जात शक्ता

Why: DPSP राज्यासाथी कायदा तयार करताना मार्गदर्शन करत पांढ थेट कायदा नाहीत.

Question 141

Question bank

DPSP च्या अंतर्गत कोणती धोरणे सामाजिक शाश्त्रशास्त्रातील संयुक्तली आहेत? खालीलपैकी DPSP नुसार योग्य धोरण कोणते?

A महीला शिक्षण व समान संधी उपलब्ध करणे B महीला कामगारांना वेगळे नियम लावणे C महीला मताधिकार रद्द करणे D स्त्रियांचा सामाजिक नोकरदारीत बंद करणे

Why: DPSP मध्ये महिला शिक्षण व समान संधीवर विशेष भर दिला आहे.

Question 142

Question bank

खालीलपैकी DPSP च्या उपत्तातीचा संस्दर्भ रोचक कोणता आहे? DPSP कोणत्या देशाच्या तत्वांवर आधारित आहेत?

A आयरलंडच्या संस्विधानातून प्रेरणा घेतली आहे B फ्रान्सच्या संस्विधानातून प्रेरणा घेतली आहे C अमेरिकेच्या संस्विधानातून हक्कांचा आधारित आहे D रशियाचा कायदेमंडळावर तत्व केले आहेत

Why: DPSP चे प्रारंभीआयरलंडच्या संस्विधानातून Directive Principles वरून प्रेरित आहेत.

Question 143

Question bank

DPSP च्या अंतर्गत कोणत्या प्रकारची कायदेशनिर्मिती फरक आहे? DPSP आणि मूलभूत हक्कांमध्ये काय फरक आहे?

A मूलभूत हक्क कायदेशनिर्मिती स्वरूपाचे, DPSP मार्गदर्शक आहेत B दोन्ही कायदेशनिर्मिती बांधणकारक आहेत C दोन्ही गैरकायदेशीर आहेत D मूलभूत हक्क DPSP पेक्षा कालबाह्य आहेत

Why: मूलभूत हक्क नागरीकांसाठी कायदेनिर्मिती स्त्रोत तर DPSP केवळ शासणासाठी मार्गदर्शन तत्व आहेत.

Question 144

Question bank

DPSP चा अर्थशास्त्रीय विचारसरणी असा कोणता प्रकार होतो? खालीलपैकी कोणते प्रकार DPSP च्या अर्थशास्त्रीय प्रभावाबदल बरोबर आहेत?

A DPSP राकर्याअचे आर्थिक धोरण निश्‍चित करतात B DPSP अर्थशास्त्रीय संकल्पना नाहिय C DPSP फक्त राजकीय तत्वे आहेत D DPSP खाजगी आवश्यक धोरणांवर निर्णय करतात

Why: DPSP आर्थिक व सामाजिक धोरणे आखण्याचा मार्गदर्शक म्हणून काम करतात.

Question 145

Question bank

DPSP च्या प्रभावामुळे खालीलपैकी कोणता सामाजिक उद्दिष्ट साध्य होतो? यो ग्य प्रकार कोणता?

A सर्वांसाठी समानतेचा हक्क मिळतो B वेगळी वर्गान्ना भेदभाव वाठतो C शासनाची शक्ती वाढते D मात्रे पुरुष आधिकारिक फायदें गहेतात

Why: DPSP समाजातील समता व सर्वसमावेशकतेची जीवंत गुणवत्ता सुधारतात.

Question 146

Question bank

DPSP मधे "आर्थिक आणि सामाजिक न्याय" विषयी काय महत्वपूर्ण आहे? खालीलपैकी DPSP च्या दृष्टिकोनातून योगाय विचार कोणते?

A राख्याणे सर्व नागरकाना आर्थिक संधी समान द्याव्यात B राख्याणे उच्‍च वर्गाना आर्थिक फायदा द्यावा C राख्याणे सामाजिक विषयता वाढवावी D राख्याणे आर्थिक स्वातंत्र्य नाकारावे

Why: DPSP मधे आर्थिक- सामाजिक न्यायासाठी समान संधी आणि सुविदha देण्याचेनिर्देश आहेत.

Question 147

Question bank

DPSP संविधानाने कोणत्या प्रकारच्या सामाजिक प्रबोधन देते? खालीलपैकी DPSP दृष्टिकोनाने योग्या संस्था कोणती आहे?

A श्रमिका आणी सिंयुक्त कुटुंब संस्था B सरकारी बंडूक प्रकाशण केंद्र rona C खाजगी कारखान्यांना उच्‍च कर देणारा D व्यावसायिक स्पर्धा संस्थागित करावी

Why: DPSP मधे सामाजिक कुटुंबशास्त्र व श्रमिकशेतра यांना सामाजिक प्रबोधन करण्याचा मार्ग असतो.

Question 148

Question bank

DPSP च्या आधारे कोणत्या बाबतीत राज्य घटनेने प्रखासनीय मार्गदर्शन दिले आहे? खालीलपैकी कोणता DPSP तत्व शासकीय धोरणांसाठी योग्य आहे?

A धार्मिक सहिष्णुता व सामाजिक एकात्मता B राजकीय पक्षांचे हस्तक्षेप वाढवणे C भेदभावासाठी कायद्यांची निर्मीती D व्यक्ती स्वातंत्र्याववर बंदी

Why: DPSP मधे धार्मिक सहिष्णुता आणी सामाजिक एकात्मता एका प्रकारे प्रबोधन दिले आहे.

Question 149

Question bank

खालीलपैकी कोणत्या विधानात भारतीय संविधानातील राज्य धोरणातील निर्देशात्मक तत्त्वांच्या (DPSP) कायदेशीर स्थितीचे अचूक वर्णन केले आहे?

A ते मूलभूत हक्क आहेत जे न्यायालयाद्वारे अंमलात आणले जाऊ शकतात. B ते राज्यासाठी न्यायालयीन अंमलबजावणीयोग्य नसलेले मार्गदर्शक तत्त्वे आहेत, जे शासनासाठी मूलभूत आहेत. C ते संसदेने पाळायचे किंवा न पाळायचे शिफारसी आहेत. D ते केवळ केंद्र सरकारवर बंधनकारक आहेत, राज्यांवर नाहीत.

Why: योग्य उत्तराची स्पष्टीकरण: DPSP हे शासनासाठी मार्गदर्शक तत्त्वे आहेत, जे राज्य धोरणासाठी मूलभूत आहेत, परंतु न्यायालयाद्वारे लागू करता येत नाहीत, म्हणून ते न्यायालयीन अंमलबजावणीयोग्य नाहीत.
विद्यार्थ्यांची गोंधळ का होते: बहुतेक विद्यार्थी DPSP चा प्रभाव मूलभूत अधिकारांसारखा समजून चूक करतात, ज्यामुळे ते पर्याय A निवडतात, जे मूलभूत अधिकारांवरील नियमांच्या चुकीच्या पूर्वग्रहावर आधारित असतो.
पर्यायानुसार स्पष्टीकरण: A हा DPSP आणि मूलभूत हक्क यामधील फरक न ओळखता таңनिर्णयपूर्वक लागू केलेला नियम आहे; B योग्य आहे कारण DPSP हे शासनासाठी मार्गदर्शक असतात, परंतु न्यायालयाद्वारे लागू होत नाहीत; C स्फुट संदर्भाशिवाय स्मरणशक्तीवर आधारित असून विधान असत्य आहे; D DPSP फक्त केंद्रसरकारवर लागू असल्याचा चुकीचा अपवracht केला आहे, ज्यामुळे हा पर्याय चुकीचा ठरतो.

Question 150

Question bank

भारतीय संविधानाच्या कोणत्या कलमांत राज्य धोरणातील निर्देशात्मक तत्त्वे (DPSP) नमूद आहेत आणि त्यांची अंमलबजावणीसाठी खालीलपैकी कोणती अपवादात्मक बाब आहे?

A कलम 36; DPSP केंद्रशासित प्रदेशांवर लागू होत नाहीत. B कलम 37; DPSP न्यायालयीन अंमलबजावणीयोग्य नसले तरी शासनासाठी मार्गदर्शक आहेत. C कलम 38; DPSP आपत्कालीन स्थितीत लागू होत नाहीत. D कलम 39; DPSP केवळ केंद्र सरकारस बंधनकारक आहेत, राज्यांवर नाहीत.

Why: योग्य उत्तराची स्पष्टीकरण: कलम 37 मध्ये DPSP च्या न्यायालयीन अंमलबजावणी नसल्याचे वर्णन आहे — हे शासनासाठी मूलभूत असूनही न्यायालयांतून लागू होत नाहीत.
विद्यार्थ्यांची गोंधळ का होते: विद्यार्थी DPSP शी संबंधित इतर कलमे (उदा. कलम 36, 38, 39) यांना न्यायालयीन अंमलबजावणीशी संबंधित समजून गैरसमज करतात, परिणामी ते योग्य कलमाऐवजी इतर पर्याय निवडतात.
पर्यायानुसार स्पष्टीकरण: A हे परिभाषा संबंधित कलम (36) आणि DPSP च्या लागू होण्याच्या बाबतीत गैरसमज दर्शवते; B योग्य आहे कारण ते DPSP चा कायदेशीर दर्जा बरोबर वर्णन करते; C DPSP आपत्कालीन काळात थांबतात असा चुकीचा समज व्यक्त करते; D DPSP केवळ केंद्रावर लागू होतात, असा चुकीचा समज व्यक्त करतो.

Question 151

Question bank

खालीलपैकी कोणती बाब राज्य धोरणातील निर्देशात्मक तत्त्वांची (DPSP) वैशिष्ट्ये नाही?

A ती देशाच्या शासनासाठी मूलभूत आहेत. B ती सर्वोच्च न्यायालयाद्वारे जारी केलेल्या आदेशांद्वारे लागू करता येतात. C ती सामाजिक व आर्थिक लोकशाही स्थापन करण्याचा उद्देश साधतात. D ती केंद्र व राज्य सरकार दोघांवर समान रीतीने लागू होतात.

Why: योग्य उत्तराची स्पष्टीकरण: DPSP हे स्पष्टपणे न्यायालयीन अंमलबजावणीयोग्य नाहीत, त्यामुळे सर्वोच्च न्यायालयाचे निर्देशाद्वारे लागू पडत नाहीत.
विद्यार्थ्यांची गोंधळ का होते: विद्यार्थी DPSP व मूलभूत हक्क एकत्र स्मरण असल्यामुळे आणि त्यांना न्यायालयीन अंमलबजावणीयोग्य समजू लागल्यामुळे (पर्याय B निवडतात), ही चूक होते.
पर्यायानुसार स्पष्टीकरण: A स्मृतीवर आधारित असूनही कायदेशीर अंमलबजावणीशी संबंधित नाही; B हा चुकीचा विधान असल्यामुळे योग्य आहे; C सामान्य ज्ञानानुसार बरोबर दिसतो परंतु अंमलबजावणीशी संबंधित नाही; D DPSP च्या लागू होण्याबाबत बरोबर आहे परंतु विद्यार्थ्यांकडून दुर्लक्ष केला जातो.

Question 152

Question bank

राज्य धोरणातील निर्देशात्मक तत्त्वे बहुतेक वेळा भारतीय संविधानाचे “आत्मा” म्हणून ओळखली जातात. त्यांचा मूलभूत अधिकारांशी संबंध कोणता विधान योग्य आहे?

A मूलभूत अधिकार व DPSP यांची कायदेशीर अंमलबजावणी समान आहे. B मूलभूत अधिकारांच्या विरोधात असल्यास DPSP प्राधान्य मिळते. C मूलभूत अधिकार न्यायालयीन अंमलबजावणीयोग्य आहेत; DPSP कायदे करताना लक्षात ठेवावीत असे मार्गदर्शक तत्त्वे आहेत. D मूलभूत अधिकार किंवा DPSP आणखी कोणतीही कायदेशीर अंमलबजावणी करत नाहीत.

Why: योग्य उत्तराची स्पष्टीकरण: मूलभूत अधिकार कायदेशीररित्या अंमलात आणले जाऊ शकतात, तर DPSP हे न्यायालयीन अंमलबजावणीयोग्य नसलेली धोरणे आहेत, जी कायदे करताना मार्गदर्शन करतात.
विद्यार्थ्यांची गोंधळ का होते: अनेकजण DPSP ला नैतिक महत्त्वामुळे मूलभूत अधिकारांपेक्षा अधिक मान देतात, म्हणून ते पर्याय B निवडतात, जो संविधानातील संघर्ष निवारणाच्या तत्त्वाचा गैरवापर आहे.
पर्यायानुसार स्पष्टीकरण: A हा दोन्ही संकल्पनांमध्ये कायदेशीर समानतेचा चुकीचा पूर्वग्रह आहे; B हा संविधानिक संघर्ष निर्धारणाचा चुकीचा अंश आहे; C नीट कायदेशीर स्थान प्रतिबिंबित करतो; D मूलभूत अधिकारांच्या कायदेशीर स्थितीला कमी लेखतो.

Question 153

Question bank

खालीलपैकी कोणते निर्देशात्मक तत्त्व भारतातील राज्यांना अंमलात आणता येत नाही?

A आंतरराष्ट्रीय शांतता व सुरक्षा संवर्धन. B गरिबांना मोफत कायदेशीर मदत पुरवणे. C पर्यावरण संरक्षण व जंगलांची सुरक्षा करणे. D सामूहिक संसाधने सामान्य हितासाठी वाटप करणे.

Why: योग्य उत्तराची स्पष्टीकरण: आंतरराष्ट्रीय शांतता व सुरक्षा संवर्धन ही केंद्र सरकारची जबाबदारी असून ती राज्यांनी थेट अंमलात आणू शकत नाहीत.
विद्यार्थ्यांची गोंधळ का होते: विद्यार्थी DPSP सर्वसाधारणपणे केंद्र व राज्यांवर समान लागू होतात असे गृहित धरतात, ज्यामुळे ते इतर पर्याय चुकीचे अपवाद समजतात.
पर्यायानुसार स्पष्टीकरण: A योग्य आहे कारण ही केंद्र सरकारची अधिकारश्रेणी आहे; B हे राज्यांची जबाबदारी आहे, पण स्मृतीशी निगडीत आहे; C राज्य व केंद्र सरकारच्या कार्यात गोंधळ दर्शवते; D राज्यांवर लागू असलेले सामान्य DPSP तत्त्व असल्यामुळे विद्यार्थ्यांना गोंधळ होतो.

Question 154

Question bank

खालीलपैकी कोणती विधानं राज्याच्या धोरणात्मक निर्देशांकाबद्दल बरोबर आहेत?

A ती केवळ राष्ट्रीय आपत्कालीन काळात न्यायालयीन लागू होतील. B ती समाजवादी आणि आर्थिक लोकशाही निर्माण करण्यासाठी संविधानामध्ये समाविष्ट केल्या आहेत. C ती भारतीय संविधानाच्या प्रस्तावनेचा भाग आहेत. D ती मूलभूत कर्तव्यांप्रमाणे कायदेशीररित्या लागू केल्या जाणार्‍या तत्त्वांप्रमाणे आहेत.

Why: योग्य उत्तरेचं स्पष्टीकरण: धोरणात्मक निर्देशांकांचे उद्दिष्ट सामाजिक आणि आर्थिक लोकशाहीला प्रोत्साहन देणे हाच आहे.
विद्यार्थी का गंडा होतात: 'आपत्कालीन काळातील न्यायालयीन लागू' हा वाक्प्रचार चुकीचा असून, आपत्कालीन नियमांत गोंधळ निर्माण होतो.
पर्यायानुसार विश्लेषण: A पर्याय आपत्कालीन तरतुदीची चुकीची समजून घेतो; B पर्याय संविधानिक हेतूस अनुरूप आणि बरोबर आहे; C पर्याय प्रस्तावनेशी धोरणात्मक निर्देशांक यांच्या स्थानाचा गोंधळ करतो; D पर्याय मूलभूत कर्तव्यांना धोरणात्मक निर्देशांक समजून चूक करतो.

Question 155

Question bank

राज्याच्या धोरणात्मक निर्देशांकापैकी कोणता विशिष्ट निर्देश नागरिकांसाठी एकसंध नागरी संहिता लागू करण्याच्या जबाबदारीशी संबंधित आहे?

A कलम 44 B कलम 45 C कलम 46 D कलम 47

Why: योग्य उत्तरेचं स्पष्टीकरण: कलम 44 मध्ये राज्याला सर्व नागरिकांसाठी एकसंध नागरी संहिता लागू करण्याचा प्रयत्न करण्याचा निर्देश आहे.
विद्यार्थी का गंडा होतात: 45, 46, 47 या नजीकच्या कलमांमुळे विद्यार्थी गोंधळात पडतात कारण ते इतर सामाजिक बाबींशी संबंधित आहेत.
पर्यायानुसार विश्लेषण: A पर्याय एकसंध नागरी संहितेसाठी योग्य आहे; B मुक्त आणि अनिवार्य शिक्षणासाठी, C अनुसूचित जाती/जनजातींच्या कल्याणासाठी, D सार्वजनिक आरोग्याच्या सुधारणा यासाठी आहे.

Question 156

Question bank

खालीलपैकी धोरणात्मक निर्देशांक आणि मूलभूत कर्तव्यांबाबत कोणती विधान चुकीची आहे?

A दोन्ही संविधानात न्यायालयीनरित्या लागू नाहीत. B धोरणात्मक निर्देशांक राज्याला कायदे आखण्यासाठी मार्गदर्शन करतात; मूलभूत कर्तव्ये नागरिकांच्या वर्तनासाठी मार्गदर्शक ठरतात. C मूलभूत कर्तव्ये कायद्याप्रमाणे न्यायालयात लागू करण्यायोग्य बंधने घालतात. D धोरणात्मक निर्देशांक संविधानाच्या भाग IV मध्ये आहेत, मूलभूत कर्तव्ये भाग IV-A मध्ये आहेत.

Why: योग्य उत्तरेचं स्पष्टीकरण: मूलभूत कर्तव्ये सामान्यतः न्यायालयीन लागू नाहीत; ती कायदेशीर अनिवार्यता निर्माण करत नाहीत.
विद्यार्थी का गंडा होतात: मूलभूत कर्तव्यांना कायदेशीररित्या लागू आहेत असे समजून विद्यार्थी C पर्याय चुकून निवडतात.
पर्यायानुसार विश्लेषण: A आणि B पर्याय बरोबर आहेत; C चुकीचा आहे कारण मूलभूत कर्तव्ये कायदेशीररित्या लागू नाहीत; D हे तथ्यात्मकदृष्ट्या बरोबर असून भोंगं ठेवते.

Question 157

Question bank

खालीलपैकी कोणता धोरणात्मक निर्देशांक थेट गावातील पंचायतांच्या संघटनेशी संबंधित आहे?

A कलम 40 B कलम 41 C कलम 42 D कलम 43

Why: योग्य उत्तरेचं स्पष्टीकरण: कलम 40 राज्याला गावातील पंचायतांना स्वराज्य युनिट्स म्हणून संघटित करण्याचा निर्देश देते.
विद्यार्थी का गंडा होतात: शेजारील कलमांशी (जसे की सामाजिक सुरक्षा, कामगार हक्क) गोंधळून ते क्रमांकानुसार चुकीचा पर्याय निवडतात.
पर्यायानुसार विश्लेषण: A गाव पंचायतांसाठी योग्य आहे; B कामावर आणि सामाजिक सुरक्षा संदर्भात; C मातृत्व सहाय्याबाबत; D कामगार सहभागाबाबत आहे.

Question 158

Question bank

राज्याच्या धोरणात्मक निर्देशांक (DPSP) न्यायालयात लागू न होण्याचे सर्वोत्कृष्ट स्पष्टीकरण कोणते आहे?

A ते फक्त सुचना आहेत आणि संविधानाचा भाग नाहीत. B ते कधीकधी मूलभूत हक्कांशी भिन्न असतात आणि त्यामुळे त्यांना ताठ राहावे लागते. C ते राज्याला धोरणे आखण्याचा निर्देश देतात आणि व्यक्तिंना अधिकार देत नाहीत. D ते सर्वोच्च न्यायालयाच्या निर्णयांनी असंवैधानिक घोषित केले गेले आहेत.

Why: योग्य उत्तरेचं स्पष्टीकरण: DPSP हे कायदे आणि अंमलबजावणी धोरणांसाठी मार्गदर्शन करतात; ते न्यायालयीनरित्या लागू असणाऱ्या वैयक्तिक हक्कांची निर्मिती करत नाहीत.
विद्यार्थी का गंडा होतात: DPSP कायदेशीरदृष्ट्या अवैध किंवा मूलभूत हक्कांखाली असतील असा गैरसमज होतो, त्यामुळे B किंवा D पर्याय निवडतात.
पर्यायानुसार विश्लेषण: A चुकीचा आहे कारण DPSP संविधानाचा भाग आहेत; B अर्धसत्य असून चुकीच्या कारणासाठी वापरले आहे; C योग्य कारण म्हणून ओळखले जाते; D पूर्णपणे चुकीचा आहे.

Question 159

Question bank

खालीलपैकी कोणते निर्देशात्मक तत्त्व आंतरराष्ट्रीय शांती आणि सुरक्षिततेच्या संवर्धनाशी थेट संबंधित आहे?

A लेख 51 B लेख 42 C लेख 39 D लेख 47

Why: योग्य उत्तराचे कारण: लेख 51 राज्याला आंतरराष्ट्रीय शांती आणि सुरक्षिततेचा प्रसार करण्यास सांगतो.
विद्यार्थ्यांची चूक का होते: विद्यार्थी कल्याणकारी लेख स्मृतीत ठेवून लेख 51 ला इतर सामाजिक धोरणांशी संबंधित लेखांसोबत (42, 39, 47) गोंधळतात व नेमक्या तरतुदीऐवजी संबंधित असल्यामुळे पर्याय निवडतात.
प्रत्येक पर्यायाचे स्पष्टीकरण: A बरोबर आहे; B मातृत्व मदतीसंबंधी आहे; C निर्देशात्मक तत्त्वे समतेच्या वाटपाशी संबंधित आहे; D पोषण व सार्वजनिक आरोग्याशी संबंधित आहे (कल्याण सुद्धा असल्यामुळे गोंधळ होतो).

Question 160

Question bank

42 व्या आणि 44 व्या सुधारणा नंतर निर्देशात्मक तत्त्वांचा काय संवैधानिक दर्जा राहिला?

A ते न्यायालयीन अंमलबजावणीस पात्र व लागू करण्याजोगे बनवण्यात आले. B त्यांचा दर्जा जसाच राहिला, पण त्याचबरोबर मुलभूत कर्तव्येही जोडण्यात आली. C ते संविधानातून काढून टाकण्यात आले. D ते मुलभूत हक्क बनले.

Why: योग्य उत्तराचे कारण: 42 व्या सुधारणा केली तेव्हा मुलभूत कर्तव्ये समाविष्ट करण्यात आली; परंतु निर्देशात्मक तत्त्वांचा दर्जा बदलला नाही व ते न्यायाधिकरणासंबंधी अंमलबजावणीस पात्र नाहीत.
विद्यार्थ्यांची चूक का होते: विद्यार्थी सुधारणा कायदे समजण्यात गोंधळतात, जसे निर्देशात्मक तत्त्वे लागू पडली किंवा मुलभूत हक्क बदलले असा गैरसमज होतो.
प्रत्येक पर्यायाचे स्पष्टीकरण: A ह्या पर्यायामुळे वेळेअगी नियम लावल्याचा योगज होत आहे, आणि सुधारणा समजण्यात चूक आहे; B योग्य आहे; C तथ्यदृष्ट्या चूक आहे (रट्टा सिरा मदतीने चूक); D मुलभूत हक्क व निर्देशात्मक तत्त्वे वेगवेगळे घटक असल्याचे गोंधळ.

Question 161

Question bank

खालील निर्देशात्मक तत्त्वांपैकी कोणते राज्याने असा प्रयत्न करावा की भौतिक संसाधनांचे मालकी हक्क आणि नियंत्रण सामान्य उपकारासाठी वाटप व्हावे?

A लेख 39(ख) आणि (ग) B लेख 40 C लेख 44 D लेख 41

Why: योग्य उत्तराचे कारण: लेख 39(ख) आणि (ग) मालकी हक्क व संसाधनांच्या नियंत्रणाचे वाटप सामान्य उपकारासाठी व्हावे असे सांगतो.
विद्यार्थ्यांची चूक का होते: लेख क्रमांकांच्या जवळिकीमुळे व कल्याणाच्या हेतूमुळे विद्यार्थी प्रशासनाशी संबंधित लेख (40), समान नागरी कायदा (44), किंवा सामाजिक सुरक्षा (41) म्हणून चुकीचा पर्याय निवडतात.
प्रत्येक पर्यायाचे स्पष्टीकरण: A योग्य आहे कारण तो थेट संसाधन वाटपाशी संबंधीत आहे; B गावपंचायतीविषयी; C समान नागरी संहितेबाबत; D सामाजिक सुरक्षा उपायांवर (कल्याण विषय असल्यामुळे गोंधळ होतो).

Question 162

Question bank

खालील निर्देशात्मक तत्त्वांपैकी कोणते आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटकांसाठी विनामूल्य विधिक सहाय्य देण्यास स्पष्टपणे प्रोत्साहन देते?

A लेख 39A B लेख 41 C लेख 45 D लेख 46

Why: योग्य उत्तराचे कारण: लेख 39A राज्याला अर्थसहनशीलता किंवा इतर अशक्ततेमुळे न्याय मिळण्यापासून वंचित रहाणार नाही यासाठी विनामूल्य विधिक सहाय्य देण्याचे निर्देश देतो.
विद्यार्थ्यांची चूक का होते: लेख 41, 45 आणि 46 देखील कल्याण हक्कांबाबत आहेत, त्यामुळे संदर्भातील समानता मुळे गोंधळ होतो.
प्रत्येक पर्यायाचे स्पष्टीकरण: A योग्य आहे; B कामगार कल्याणाशी संबंधित; C शिक्षणाशी संबंधित; D अनुसूचित जाती/जमाती व दुर्बल घटकांच्या संरक्षणात्मक उत्थानाशी संबंधित (संकल्पना गोंधळ).

Question 163

Question bank

खालील निर्देशात्मक तत्त्वांपैकी कोणते विशेषतः मुलांना सुदृढ विकासासाठी संधी व सुविधा देण्यावर लक्ष केंद्रित करते?

A लेख 39(ई) आणि (फ) B लेख 40 C लेख 42 D लेख 45

Why: योग्य उत्तराचे कारण: लेख 45 राज्याने मुलांना मोफत व अनिवार्य शिक्षण पुरवावे असे निर्देश देतो.
विद्यार्थ्यांची चूक का होते: इतर लेखांमध्ये बालकल्याण विषय असून लेख 39(ई), 42 व 45 मध्ये गोंधळ होतो.
प्रत्येक पर्यायाचे स्पष्टीकरण: A शोषणापासून संरक्षण संबंधित; B स्थानिक स्वराज्याबाबत; C मातृत्व मदतीबाबत; D बालशिक्षण व कल्याणासाठी बरोबर.

Question 164

Question bank

नियंत्रक तत्त्वांनुसार, कोणता कलम राष्ट्राला पोषणाचा स्तर वाढविण्यास, जीवनमान उंचाविण्यास व सार्वजनिक आरोग्य सुधारण्यासाठी प्रयत्न करण्यास उद्युक्त करतो?

A कलम ४७ B कलम ४८ C कलम ४२ D कलम ४१

Why: योग्य उत्तराचे कारण: कलम ४७ विशेषतः राष्ट्राला पोषण, जीवनमान आणि सार्वजनिक आरोग्य सुधारण्याचे प्रयत्न करण्यास उद्युक्त करते.
विद्यार्थी का गोंधळले जातात: कलम ४८ (शेती), ४२ (गर्भधारणेचा सांत्वन), आणि ४१ (सामाजिक सुरक्षा) संबंधित सामाजिक कल्याण विषय असल्यामुळे गोंधळ होतो.
पर्यायानुसार: A बरोबर आहे; B शेती कामगारांबाबत आहे; C गर्भधारणेच्या सांत्वनासंबंधी; D सामाजिक सुरक्षा (अत्यंत संबंधित सामाजिक विषयांमुळे गोंधळ).

Question 165

Question bank

सर्व राज्यधर्मकारिणी नियंत्रण तत्त्वे केंद्र सरकार आणि राज्य शासन दोघांवरही लागू होतात, यापेक्षा कोणते अपवाद आहे?

A कलम ४३ए - कामगारांच्या व्यवस्थापनातील सहभाग B कलम ३३ - संसदेला अधिकार उपलब्धतेत बदल करण्याचा C कलम ४० - ग्रामीण पंचायतांचे आयोजन D कलम ४४ - एकसारखा नागरी संहिता़

Why: योग्य उत्तराचे कारण: कलम ४३ए, ४२व्या दुरुस्तीने अंतर्भूत, मुख्यतः उद्योग क्षेत्राशी संबंधित असून मुख्यत्वे केंद्र शासनावर लागू आहे.
विद्यार्थी का गोंधळले जातात: तत्सम शासन संबंधित कलमांच्या अस्तित्वामुळे गोंधळ होतो; कलम ३३ एक राज्यधर्मकारिणी तत्त्व नसून मूलभूत हक्कातील बदल संबंतित असल्याने हे अपवाद म्हणून निवडले जाते.
पर्यायानुसार: A अपवाद म्हणून बरोबर आहे; B एखादे DPSP नव्हे, तर मूलभूत हक्कांसंबंधी कलम आहे (भागांमधील गोंधळ); C आणि D दोन्ही केंद्र व राज्यांवर लागू होतात (अपवाद लक्षात न घेणे).

Question 166

Question bank

शालीलपैकी न्यापाळिकेच्या वैयक्तिक आणि महत्त्वाच्या वैशिष्ट्यांपैकी कोणते वैशिष्ट्य न्यापाळिकेच्या स्वातंत्रतेशी संबंधित नाही?

A न्यापाळिका स्वातंत्र आहे B न्यापाळिका निष्पक्ष निर्णय घेते C न्यापाळिका लेकी धोरणे बनवते D न्यापाळिका शासनापासून स्वातंत्र आहे

Why: न्यापाळिका लेकी धोरणे नाही बनवते, ती केवळ न्यायनिर्णय करत असते; हा कार्यकारिणी अथवा विधान अशीकार असतो.

Question 167

Question bank

भारतीय न्यापाळिका कुशल्याparagus कल्पना?

A सर्वोच्च न्यायालय, जिल्हा न्यायालये, पंचायती न्यायालये B सर्वोच्च न्यायालय, उच्च न्यायालय, खाजगी न्यायालये C उच्च न्यायालय, पंचायती न्यायालये, भाग न्यायालये D सर्वोच्च न्यायालय, अपील न्यायालय, मध्यस्थ न्यायालये

Why: भारतीय न्यापाळिका मुख्यत्वे तीन स्तरांमध्ये विभागली आहे: सर्वोच्च न्यायालय, उच्च न्यायालय आणि खासगी न्यायालये.

Question 168

Question bank

न्यापाळिकेच्या स्वतंत्राचाñय संकल्प करण्याऱ्या अर्थाने "अधिनस्थ न्यापाळिका" म्हणजे काय?

A ती स्वतंत्र न्यापाळिका आहे जी सरकारवर अवलंबून नाही B तिला शासनातून स्वतंत्रता नसलेली न्यापाळिका म्हटले जाते C ती एक मध्यस्थ न्यापाळिका आहे D ती सर्वोच्च न्यायालयांनी संकल्पित केली जाते

Why: "अधिनस्थ न्यापाळिका" म्हणजे ती न्यापाळिका जी शासनाच्या निगडित कार्‍य करतें आणि स्वतंत्रता नाही.

Question 169

Question bank

न्यापाळिका भागिकांकोणत्या प्रकराने शासन व्यावस्थेत निर्णयाचा भूमिकाबजावते?

A न्यापाळिका निर्णय घेणारी संस्था आहे आणि शासनावर प्रभावत टाकते B न्यापाळिका फक्त कार्याचा व्याख्या करते पण शासनाचा भूमिका नाही C न्यापाळिका शासनावर पूर्ण निर्णय टाकते D न्यापाळिके को न्यायालयी शासन कारयात हस्तक्षेप करते नाही

Why: न्यापाळिका शासनावर निर्णय घेणारी संस्था असून, ती राज्य कार्यपद्धतीचे निगडित आणि समतोल राखणारी महत्त्वाचा भूमिकाबजावते.

Question 170

Question bank

न्यापाळिकेच्या स्थापनां तंत्रांगर्त कोणता घटक स्मार्ट नाही?

A न्यायाधीशाने निर्णय B न्यायलयांचा संघ C न्यायधी सेवेजी अट D न्यायालयीन निर्णयांचा अधिकार

Why: न्यायालयीन निर्णय अधिकार हा संस्था स्थापन तंत्रांचा भाग नाही, तो प्रशासनिक बाब आहे.

Question 171

Question bank

न्यायनिर्णय प्रक्रीयेतील स्वातंत्र्याचा अर्थ काय?\
Refer to the diagram below illustrating न्यायनिर्णय प्रक्रीयेतील स्वातंत्रत्याचे तीन प्रकार (कायदेशीर स्वातंत्र्यता, प्रशासकीय स्वातंत्र्यता, आराधिक स्वातंत्र्यता).

A न्यायालये शासनीय प्रभागांची असता तट B न्यायालये स्व-पदधिकाऱ्याने निर्णय घेऊ शकतात C न्यायालयांनी कोणतीही स्वातंत्र्यता नाही D न्यायालये फक्त आराधिक स्वायत्तता असते

Why: न्यायनिर्णय प्रक्रीयेतील स्वातंत्रताचा मुख्य अर्थ न्यायालये स्वतःपणाने, कोणत्याही पूर्वाभाषिवाय निर्णय घेऊ शकतात.

Question 172

Question bank

न्यायनिर्णयाच्या मुख्य तत्वांपैकी कोणता तत्व न्यायालय कोठे डबाव न किंवा येंत्या ची हमी देतो?\
Refer to the diagram below showing न्यायनिर्णयाचे तीन मुख्य तत्व (निषद्ष्क्ता, स्वतंत्रता, पारदर्शकता) प्रत्यक्षात अर्थ खालिलप्रमाणे आहे.

A पारदर्शकता B निषद्ष्क्ता C स्वतंत्रता D न्यायमिती

Why: स्वतंत्रता तत्व न्यायालयाला कोणतीही बाह्य दबाव न किंवा यंत्राची हमी देते आणि निष्पक्ष निर्णय करण्यास सक्षम करते.

Question 173

Question bank

न्यायपालिकेचा निर्णय पुनरावलोकन (Judicial Review) म्हणजे काय?\
Refer to the diagram below explaining Judicial Review प्रक्रिया आणि तिने उद्दिष्ट (न्यायालयी समीक्षा, सत्तां नियंत्रण, संरक्षणाची सुरक्षा).

A सरकारच्या निर्णयांचे अंतिम मान्याचं B न्यायालयांचा आणी शासनीय क्रियांची पुनरावलोकन करणं C नागरिकांना वैयक्तिक सल्ला देणे D विधिमंडळाचे कामकाज नियंत्रित करणं

Why: Judicial Review म्हणजे न्यायपिकेचा हक्क कायदा आणी शासनीय क्रियांची समीक्षा करणे, जेणेकरून संरक्षणाची उल्लंघन होणार नाही याची खात्री.

Question 174

Question bank

न्यायपालिकेचा सत्तांचे प्रमाणक तीन प्रकार कोणते आहेत?\
Refer to the diagram below displaying न्यायपालिकेच्या सत्तांर्गीकरण (लौहित्याची सत्ता, प्रशासनिक सत्ता,निर्गराणी सत्ता) सह तीन प्रमुख साजमावून सांगणारा.

A निर्णय शक्ती, कार्यकारिणी शक्ती, विधायी सत्ता B लौहित्याची सत्ता, प्रशासनिक सत्ता, निर्गराणी सत्ता C न्यायनिर्णय शक्ती, आराधिक सत्ता, संरक्षण सत्ता D अधिकाऱ्याची सत्ता, कार्यकारिणी सत्ता, न्याय व्यवस्थेचा

Why: न्यायपालिकेच्या सत्तांचे प्रमुख प्रकार लौहित्याची सत्ता (लौहित्यासाठी निर्णय), प्रशासनिक सत्ता (शस्त्रे टॅव्हणे व वापनणे), तसेच निर्गराणी सत्ता (सरकारी क्रियांचा आढावा).

Question 175

Question bank

न्यायनिर्णय प्रक्रीयेत कोणत्या तत्वावर आधारित असते?\
Refer to the diagram below showing न्यायनिर्णय प्रक्रीयेचे मुख्य तत्व (न्यायपालिकेचं पारदर्शकता, निष्पक्षता, निष्पचितता) सह विशेष केलेले आहे.

A योजना, लोकमत, निर्णय B पारदर्शकता, निष्पक्षता, निष्पचितता C निष्पक्षता, स्वातंत्र्य, अनिष्टिता D कायद्या, शासन, न्यायालय

Why: न्यायनिर्णय प्रक्रिया पारदर्शकता, निष्पक्षता आणि निष्पचित असणे आवश्यक असते जेणेकरून न्यायालयीन विश्वसनियता टिकून राहील.

Question 176

Question bank

नियायपालिकेच्या स्वरूपांतर्गत सदन कोणते आहे?\
खालील आकृतीतील नियायपालिकेच्या स्वरूपांतर्गत विहित उपाय (नियुक्ती स्वरूपांतरे, भाजते आणि सेवांची स्थिरता, भौतिकावर क्षेत्रध संकल्पना) यांचा संदर्भ घ्या.

A न्यायाधीशांनी नियुक्ती शासनाचा संमतीने B नियामित वेतन व सेवे संकल्पना C सर्काराचे पूरेण नियुक्त्रण D प्रशासनिक सेवा प्र्तिनिधी

Why: नियायपालिकेच्या स्वरूपांतरेसाठी न्यायाधीशांनी नियामित वेतन आणि सेवा संकल्पना महत्वाचे आहे जे न्यायालय बघ्य द्यावया पासून स्वरूप ठेवते.

Question 177

Question bank

न्यायनिर्णयक संस्थांचा मुख्य उद्देश कोणता आहे?\
खालील आकृतीत न्यायनिर्णयक संस्थांचे कार्य (नियुक्तिक नियुक्त्रण, प्रशासनिक पद्धतज्ञान, लोकहित संशोधन) यांचा संदर्भ घ्या.

A सर्कारच्या आर्धिक धोरणांचे मूल्यांकन B नियायपालिकेच्या निर्णयावर प्रशासनिक प्रक्रियाल C नागरिकींचे हित सुरक्षा करणे D विधिमंडळाच्या बैठकीचे आयोजन

Why: न्यायनिर्णयक संस्था प्रशासनिक पद्धतज्ञान करतास ज्यामुले न्यायपालिकेच्या निर्णय आणि प्रकरण्यांचा योग्य आढावा घेतला जातो.

Question 178

Question bank

न्यायपालिकेचा मुख्य कार्य काय आहे? खालीलपैकी कोणता पर्याय बरोबर आहे? Refer to the diagram below for न्यायपालिकेचे मुख्य कार्य.

A कायदाचा बनवणे आणि अंमलात आणणे B कायद्याची व्याख्या करणे आणि त्याचा अंमल करणाऱ्या निर्नय घेनं C राष्ट्राध्यक्षाचा निर्णय मार्गदर्शन करणे D सरव शासनाचे प्रशासन करणे

Why: न्यायपालिका कायद्यातील पालनी सूंिश्चित करते आणि विधानवर निर्णय देते, त्यामुळे कायद्याची व्याख्या करणे आणि त्याचा अंमल करणं काम न्यायपालिकेचे मुख्य कार्य आहे.

Question 179

Question bank

भारतीय न्यायपालिकेतील खालीलपैकी कोणती न्यायालये असतात? Refer to the diagram below for न्यायालयांच्या संरंचनेची माहिती.

A सरवोच्च न्यायालय, उच्च न्यायालय, खालील्या न्यायालयांचा समावेश B फक्त उच्च न्यायालय आणि खालील्या न्यायालयांचा समावेश C फक्त सरवोच्च न्यायालय D फक्त खालील्या न्यायालयांचा समावेश

Why: भारतीय न्यायपालिकेत सरवोच्च न्यायालय, प्रत्त्येक राज्याचा उच्च न्यायालय तसेच विविध खालील न्यायालये असतात.

Question 180

Question bank

खालच्या न्यायालयाचा अधिकारक्षेत्र खालीलपैकी कोठल्यामध्ये विस्तर होतो? Refer to the diagram below illustrating खालील्या न्यायालयांचा अधिकारक्षेत्र.

A दिवाणी आणि फौजदारी प्रकरणे B राज्य शासन व्यवास्थापन C सांस्कृतिक कार्यक्रमांमध्ये आयोजन D राष्टीय सुरक्ष्सा संबंधक संस्था

Why: खालील्या न्यायालयांच्या कार्य दिवाणी आणि फौजदारी प्रकरणे पार पाडण्यासाठी असते, त्यासारखी अधिकारक्षेत्र विस्तीर्ण असते.

Question 181

Question bank

न्यायालयीन शक्तींचा उपयोग मुख्यतः कोठल्या बाबतीत होतो? Refer to the diagram below explaining न्यायालयीन शक्तींचा वापर.

A कायद्याचे उल्लंघन झाल्यास तो दंड देणे किंव्हा शिका्षा करणे B निवडणूक आयोजित करणे C कर घ्यावे D शैक्षणिक धोरण ठरवणे

Why: न्यायालयीन शक्ती हा कायद्या अंमल करणारा भाग असून उल्लंघन झाल्यास शिक्षा करणे किंवा त्यांना दंड देणे यासाठी वापर केला जातो.

Question 182

Question bank

भारतीय न्याय प्ररणालीतील सर्वोच्च न्यायालयाचा प्रमुख काय आहे? Refer to the diagram below for सर्वोच्च न्यायालयाच्या कार्यांची भूमिका.

A संविधानाची देखरेख करणे आणि सर्वोच्च न्यायालयाचा निर्णय अंतिम असणे B सरव राज्यकीय पक्षांची नाव घेऊन निर्णय करणे C पंचायतींमध्ये प्रशासन करणे D सरव शासन, कोणेजांचा नियम आखणे

Why: सर्वोच्च न्यायालय हे भारतातील सर्वोच्च न्यायालय असून ते संविधानाचे रक्षण करते आणि अंतिम निर्णय निर्णय देते.

Question 183

Question bank

न्यायालयीन प्रक्रियेत 'अपील' म्हणजे काय?
खालील आकृती न्यायालयीन प्रक्रिया दर्शवित आहे.

A खालच्या न्यायालयाच्या निर्णयाविरुद्ध उच्च न्यायालयात जाणे B निवडणुकीत मतदान करणे C नवीन कायदा बनविणे D राजकारणी निवडणे

Why: अपील म्हणजे खालील न्यायालयाच्या निर्णयाविरुद्ध उच्च न्यायालय किंवा सर्वोच्च न्यायालय पुन्हर्वीचाराची याचिका करणे.

Question 184

Question bank

न्यायाधीशांचा नियुक्तीचा अधिकार कोणाकडे असतो?
खालील आकृती न्यायाधीश नियुक्ती प्रक्रिया दर्शवित आहे.

A राष्ट्रपती आणि केंद्र सरकार B संघपूर्‍ण लोकसभा C राज्यसभा D सरकारविरोधी लोक

Why: न्यायाधीश नियुक्ती मुख्यतः राष्ट्रपती करतो, तो देखील केंद्र सरकारच्या सल्ल्यानें प्रमाणित केली जाते.

Question 185

Question bank

खालीलपैकी कोणता न्यायालय सर्वोच्च न्यायालय आहे?
खालील आकृती न्यायालयीन संरचना दर्शवित आहे.

A सर्वोच्च न्यायालय B खाल्ली पंचायती न्यायालय C शाळा न्यायालय D महाराष्ट्रीय न्यायालय

Why: सर्वोच्च न्यायालय हे सर्वोच्च न्यायालय आहे, संपूर्ण विशयांमध्ये आणи मृत्युपत्रा बाबतींचे न्याय पाहते.

Question 186

Question bank

न्यायपालिकेचे स्वातंत्र्य कशामुळे सुनिश्चित होते?
खालील आकृती न्यायपालिकेच्या स्वातंत्र्याची कारणे दर्शवित आहे.

A स्वातंत्र्य न्यायिक व अधिकारी व कर्मचारी B सरकारवर पूर्ण निर्भर न होणे C स्वराष्ट्रमाण्य नागरिकाांचा हसत्क्षेप D राजकीय पक्षांची निर्भरता

Why: न्यायपालिकेचे स्वातंत्र्य त्यांचं स्वातंत्र्य न्यायिक, अधिकारी व कार्य कर्मचारी मुख्य सुनिश्चित होते.

Question 187

Question bank

न्यायालयीन प्रणालीत "जरिमाना" म्हणजे काय?
खालील आकृती न्यायालयीन कार्यवाहीतील बाबद दर्शवित आहे.

A एका व्यक्तीस दिलेली आर्थिक शिक्षा B निवडणूक प्रक्रिया वापरलेली विदी C राज्य नियमांचे आधिकार्यम D न्यायाधीशांची घटलेली उपासना

Why: जरिमाना म्हणजे न्यायालयाने व्यक्तीला दोनशे रुपये आर्थिक शिक्षा आहे.

Question 188

Question bank

न्यायिक कार्याचा अभ्यास कोणत्या शाखेत येतो? Refer to the diagram below covering न्यायिक कार्य विशाल लेखन.

A कार्याचा अभ्यास आणि त्या कार्याचा अनुसंधान B वैद्यकीय अभ्यास C अर्थशास्त्र D राजकारणशास्त्र

Why: न्यायिक कार्याचा अभ्यास मुख्यतः कार्याचा आणि त्या कार्याचा अनुसंधानाशी संबंधीत असतो.

Question 189

Question bank

न्यायालयीन अधिकारी कोठल्या संदर्भात महत्त्वाचे ठरतात? Refer to the diagram below for अधिकारी यादी आणि महत्त्व.

A कार्याचा अभ्यास वान्वजीवसाहित्य B काही काळजी न घेण्‍यास C सरकारच्या सर्व प्रणालींवर नियंत्रण ठेवल्यासाठी D शैक्षणिक धोरणे त्याचा नियंत्रणासाठी

Why: न्यायालयीन अधिकारी कार्याचा अभ्यास वान्वजीवसाहित्याच्या तत्वांत महत्त्वाचे असतात.

Question 190

Question bank

खालीलपैकी कोठी संदर्भ फौजदारी न्याय यंत्रणेमध्ये येते? Refer to the diagram below detailing न्याय संस्थांचे प्रकार.

A फौजदारी न्यायालय B शिक्षण मंडळ C सामान्य प्रशासन D करण आयोग

Why: फौजदारी न्यायालये गुन्हे दाखल करून त्यांचा विचार करत आत शिक्षण बोर्ड, मंडळ ही न्याय प्रणालीत महत्त्वाची आहे.

Question 191

Question bank

मूलभूत हक्कांचे उल्लंघन झाल्यास कोणत्या न्यायालयाकडे कारवाई करावी? Refer to the diagram below related to मूलभूत हक्क संरक्षण.

A सरवोच्च न्यायालय B खालचा पंचायती न्यायालय C शासन मंडळ D राज्य प्रशासन

Why: मूलभूत हक्कांचे उल्लंघन झाल्यास सरवोच्च न्यायालयाकडे हॉटटून आणि त्वरित याचिका केली जाऊ शकते.

Question 192

Question bank

न्यायाधीकरणाची भूमिका कोणती बाबतीत आहे? Refer to the diagram below about न्यायाधीकरणाची कार्ये.

A विवादांची मध्यस्थी करून आणि निर्णय ठरवणे B शैक्षणिक पाठ्यक्रम ठरवणे C कर गोळा करणे D सामाजिक कार्ये करणे

Why: न्यायाधिकार विवाद निवारणासाठी काम करते, तसे वेगवेगळ्या निवारणवर आधारित निर्णय घेते.

Question 193

Question bank

भारतीय संविधानानुसार न्यायालयांचे स्वरूप कसे आहे? Refer to the diagram below illustrating न्यायालयांचे प्रकार.

A स्वतंत्र आणि न्यायादेशक B सरकारी प्रशासनातून नियंत्रीत C राजकीय पक्षांनी नेमलेले सदस्यान्चा संघ D फक्त सल्लागार संस्था

Why: न्यायालय हे स्वतंत्र संस्था असते जे न्यायनिर्णय घेणारे असतात.

Question 194

Question bank

खालच्या न्यायालयात कोणत्या प्रकारची प्रक्रिया पाहिली जाते? Refer to the diagram below for न्यायालयीन संरांचे आधिकार.

A छोटे दيوان व फौजदारी प्रक्रिया B राश्ट्रपतींचे आदेश C संवैधानिक संचालन D राश्ट्रीय धोरणे

Why: खालच्या न्यायालयात मुख्यतः छोटे दيوان व फौजदारी प्रक्रिया पाहिली जाते.

Question 195

Question bank

न्यायाधीशांचा कार्यकाल किती असतो? Refer to the diagram below regarding न्यायाधीशांचा कार्यकाल.

A ६३ वर्षे किंवात निवृत्तीपर्यंत B ६१ वर्षे C ६० वर्षे D ६२ वर्षे

Why: भारतीय सर्वोच्च न्यायालय व उच्च न्यायालयातील न्यायाधीशांचा निवृत्तीचा वय ६३ वर्षे असतो, परंतु काहीकधी वेगळेगळे नियमांनुसार वेगळा कार्यकाल असू शकतो. परंतु मुख्यतः ६३ वर्षे आहे.

Question 196

Question bank

राज्यपाल द्वारा उच्चतम न्यायालय के मुख्य न्यायाधीश की नियुक्ति के संबंध में किस कथन में सही जानकारी दी गई है?

A राज्यपाल शीर्ष न्यायालय के मुख्य न्यायाधीश कीसलाह पर करता है। B मुख्य न्यायाधीश की नियुक्ति राज्यपाल द्वारा की जाती है,जिसमें राज्यपाल की कोई भूमिका नही होती। C राज्यपाल और राज्यप्रतिनिधि दोनों संयुक्त रूप से उच्चतम न्यायालय के मुख्य न्यायाधीश नियुक्त करते हैं। D मुख्य न्यायाधीश की नियुक्ति राज्यपाल की सिफारिश पर राज्यपत करता है।

Why: जवाब सही होने का कारण: भारत के संविधान के अनुसार, उच्चतम न्यायालय के मुख्य न्यायाधीश की नियुक्ति की जाटी है,राज्यपाल की इस प्रक्रिया में koi भूमिका नहीं है।
विद्यार्थी इस गलतफहमी में क्यूं पड़ते हैं: अक्सर छात्र राज्यपाल की भूमिका को लेकर भ्रमित होते हैं और राज्यपॉअल की भूमिका में भ्रंमित होकर इस नियम को गलत समझते हैं,जो सही नहीं है। यह एक 'प्रिमैच्योर रूल एप्लीकेशन' का उदाहरण है।
प्रत्येक विकल्प का विवरण: A: गलत क्योंकि राज्यपाल की कोई भूमिका नहीं है। C: संयुक्त न्यायालय की कोई भूमिका नहीं है। D: यह भी प्रिमैच्योर रूल एप्लीकेशन है।

Question 197

Question bank

निम्नलिखित में से कौन-सा न्यायाधीश को हटाने की प्रक्रिया के लिए सही है?

A संघ के दो-तिहाई बहुमत से न्यायाधीश को हटाया जा सकता है। B राज्यपाल की सलाह पर संघड्ड न्यायाधीश को हटाया जाता है। C न्यायाधीश की नियुक्ति के समय दिए गए शपथ के विरुद्ध कार्य करने पर स्वतंत्र ही हटाया जा सकता है। D न्यायाधीश हटाने का निर्णय सुप्रीम कोर्ट स्वयं करता है।

Why: सही उत्तर का कारण: भारत के संविधान के अनुसार, उच्च न्यायालय और सर्वोच्च न्यायालय के न्यायाधीश को हटाने के लिए संघ के दो-तिहाई बहुमत आवश्यक है,जो पारंप्रागत रूप से 'इम्पीचमेंट' प्रक्रिया कहलाती है।
विद्यार्थी भ्रम में क्यों पड़ते हैं: छात्र राज्यपाल और संघ के संबंध में भ्रमित होते हैं तथा मान लेते हैं कि राज्यपाल की सलाह से हटाने की प्रक्रिया होती है। यह biased reasoning है जो भ्रमित करती है।
प्रत्येक विकल्प का विवरण: B: गलत क्योंकि राज्यपाल की सलाह से हटाना संभव नहीं है। C: यादाश्त के बिना संदर्भ की कमी। D: गलत, सुप्रीम कोर्ट न्यायाधीश हटाने का निर्णय नहीं करता।

Question 198

Question bank

निम्नलिखित में से किस स्थिति में उच्चतम न्यायालय सदस्य न्यायाधीश की सेवा समाप्त नहीं करता?

A संघि द्वार पारीत किसी कानूनी सदेंह के विरुद्ध होना। B संवैधानिक प्रशासनिक अधिकारों की सीमिख्षा। C राज्यपाटी आदेश पर उच्च न्यायालय के आदेश की समीक्षा। D राज्यों के कार्यों की न्यायिक समीक्षा।

Why: सही उत्तर का कारण: राज्यपाल के आदेशानुसार उच्च न्यायालय का आदेश या समीक्षा का कार्य होता है,परंतु उच्च न्यायालय पर उच्चतम न्यायालय की सीधी न्यायिक समीक्षा का कोर्इ प्रावधान नहीं है।
विद्यार्थी भ्रम में क्यों पड़ते हैं: छात्र अक्सर न्यायालय की सेवा समाप्ति के मामले को अलग से समझते हैं, और राज्यपाल के आदेश सम्बंधी प्रश्न को भ्रमित होकर गलत उत्तर देते हैं। यह एक edge-case omission है।
प्रत्येक विकल्प का विवरण: A: सुप्रीम कोर्ट की समीक्षा करता है। B: सुप्रीम कोर्ट संवैधानिक समीक्षा करता है। D: राज्यपाल के कार्यों की न्यायिक समीक्षा।

Question 199

Question bank

न्यायपालिका के स्वतंत्रता के संदर्भ में कौन-सा कथन असत्य है?

A न्यायाधीशों की नियुक्ति प्रक्रिया स्वतंत्रता को सुनिश्चित करती है। B न्यायाधीशों को अपने काम के लिए स्वतंत्रता प्रदान नहीं होती। C न्यायालयों के बजट पर स्वतंत्रता नहीं होती। D न्यायाधीश अपने पद पर राष्ट्रपत के आदेश पर अधिकृत होकर रहते हैं।

Why: सही उत्तर का कारण: न्यायाधीश राष्ट्रपत के आदेश पर अधिकृत नहीं किये जाते; उनका चयन स्वतंत्र होता है। न्यायपालिका की स्वतंत्रता इस आधार पर सुनिश्चित रहती है।
विद्यार्थी भ्रम में क्यों पड़ते हैं: छात्र उच्चतम अदालती न्यायाधीश की नियुक्ति नियम समझते समय भ्रमित हो जाते हैं; यह biased reasoning का परिणाम है।
प्रत्येक विकल्प का विवरण: A: सही, नियुक्ति स्वतंत्रता सुनिश्चित करती है। B: सही, न्यायाधीश स्वतंत्र होते हैं। C: सही, बजट पर स्वतंत्रता होती है।

Question 200

Question bank

न्यायपालिका की पुनरविचार (Review) शक्ति के संदर्भ में कौन-सा कथन सही है?

A सिर्फ़ सर्वोच्च न्यायालय को ही पुनरविचार शक्ति प्राप्त है। B सभी न्यायालयों को पुनरविचार की शक्ति स्वतंत्र द्वार समान रूप से प्रदान की गई है। C न्यायालय पुनरविचार कर सकता है लेकिन इसका निर्णय संविधान के अनुसार 137 से सीमित है। D पुनरविचार की शक्ति केवल उच्चतम न्यायालय और उच्च न्यायालयों को समान रूप से प्रदान है।

Why: सही उत्तर का कारण: संविधान के अनुच्छेद 137 के तहत पुनरविचार की शक्ति केवल सर्वोच्च न्यायालय को ही प्रदान की गई है,जबकि अन्य न्यायालयों को यह शक्ति सीमित या सक्रिय नहीं दी गई है।
विद्यार्थी भ्रम में क्यों पड़ते हैं: छात्र सामान्यतः अन्य न्यायालयों के समान अधिकार होने समझ लेते हैं, जो ‘सुपरफिशियल सीमिलर कंसेप्ट्स’ की भ्रांति है।
प्रत्येक विकल्प का विवरण: A: गलत, केवल सर्वोच्च न्यायालय नहीं। B: गलत, सभी को समान अधिकार नहीं। D: गलत, उच्च न्यायालय को पुनरविचार अधिकार नहीं है।

Question 201

Question bank

निम्नलिखित में से किस मामले में उच्चतम न्यायालय का न्यायिक पुनरीक्षण (Judicial Review) लागू नहीं होता?

A संवैधानिक सदस्यण अधिकतम का न्यायिक पुनरीक्षण। B प्रशादीय कार्यों का न्यायिक पुनरीक्षण। C राष्ट्पति द्वारा जारी आपातकालीन आदेश का न्यायिक पुनरीक्षण। D विदेशी मामलों पर संसद के अधिनियम का न्यायिक पुनरीक्षण।

Why: सही उत्तर कारण: विदेशों से सम्बंधित मामलों में संसद के अधिनियम को उच्चतम न्यायालय द्वारा या रागनीतक अधिकार पर उसके न्यायिक पुनरीक्षण से मुक्त किया गया है।
छात्र क्यों फंस जाते हैं: छात्र सोचते हैं कि किसी भी संसदीय अधिनियम पर न्यायिक पुनरीक्षण होता है, यही preconceived notion (जोशपूर्वक नियम लागू करना) है।
विकल्पानुसार: A: Supreme Court करता है; B: भी करता है; C: आपातकालीन आदेश पर न्यायालय समीक्षा होती है; D: विदेशों के मामलों में संसद का प्रयोज्य या अधिकारिता न्यायिक पुनरीक्षण से मुक्त है।

Question 202

Question bank

न्यायाधीश की नियुक्ति में न्यूनतम आयु सीमा और सर्वोच्च की अवधि से सम्बंधित कौन-सी अवधारणा सही है?

A सर्वोच्च न्यायालय के न्यायाधीश की नियुक्ति के लिए न्यूनतम आयु 40 वर्ष और सर्वोच्च की अधिकतम अवधि 65 वर्ष है। B सर्वोच्च न्यायालय के न्यायाधीश की नियुक्ति के लिए न्यूनतम आयु 35 वर्ष और सर्वोच्च की अधिकतम अवधि 62 वर्ष है। C उच्च न्यायालय के न्यायाधीश की न्यूनतम आयु 35 वर्ष तथा सर्वोच्च की अधिकतम अवधि 62 वर्ष है। D उच्च न्यायालय के न्यायाधीश की न्यूनतम आयु 30 वर्ष तथा सर्वोच्च की अधिकतम अवधि 60 वर्ष है।

Why: सही उत्तर कारण: संविधान में तय है कि उच्च न्यायालय के न्यायाधीश की न्यूनतम आयु 35 वर्ष और अधिकतम अवधि 62 वर्ष होती है, जबकि सर्वोच्च न्यायालय के लिए अधिकतम आयु 65 वर्ष है।
छात्र क्यों फंस जाते हैं: छात्र 35 या 40 वर्ष के बीच उलझन में रहते हैं तथा उत्तर-सम्बंधी नियमों को बिना संदर्भ के याद करता हैं (rote memorisation without context)।
विकल्पानुसार: A: आयु सीमा गलत है; B: उम्र की अधिकतम सीमा गलत है; D: उच्च न्यायालय की आयु सीमा गलत है; C: सही।

Question 203

Question bank

न्यायपालिका की स्वतंत्रता की रक्षा के लिए संविधान में किस व्यावस्था ने खामियों का सामना किया और अंततः किस फैसले ने इसे प्रभावित किया?

A जस्टिस केशवफोर्ड की नियुक्ति के संबंध में स्वतंत्रता की रक्षा की। B केसर्टन केस में न्यायपालिका की स्वतंत्रता पर प्रतिबंध लगाया। C इंदिरा गांधी बनाम राजनारायण मामले में न्यायपालिका की स्वतंत्रता की सीमाओं तय की गई। D गोलकुंडा पीठ के फैसले में न्यायपालिका को निष्पक्षता का अधिकारी दिया गया।

Why: सही उत्तर कारण: इंदिरा गांधी बनाम राजनारायण (1975) मामले में न्यायपालिका की स्वतंत्रता और संवैधानिक कारकों के लिए निरधारित चूना एपील की सीमाएँ को स्पष्ट किया गया था; यह केस न्यायपालिका की स्वतंत्रता में एक अहम मोड़ था।
छात्र क्यों फंस जाते हैं: छात्र गलती से फैसलों को नाम से भ्रमित कर लेते हैं, जिससे false historical association बनती है।
विकल्पानुसार: A: गलत निर्णय; B:不存在 निर्णय; D: आवेधन में भ्रम।

Question 204

Question bank

न्यायाधीशों की नियुक्ति में जो प्रक्रिया पहलू बार लागू हुई हैं कौन-सी कहा जाता है, और इसके से संबंधित क्या हैं?

A कोलीगियम प्रणाली; इसमें सर्वोच्च न्यायालय मुख्या न्यायाधीश की नियुक्ति की सिफारिश करता है। B नौमिनेशन प्रणाली; इसमें राष्ट्रपति सर्वोच्च न्यायालय में नियुक्ति को निष्पादित करता है। C केंद्र-राज्य सहयोग प्रणाली; राज्य सरकार की सहायता से न्यायाधीश नियुक्त होते हैं। D कमेटी आधारीत प्रक्रिया; संसद समिति न्यायिक नियुक्ति तय करती है।

Why: सही उत्तर कारण: कोलीगियम प्रणाली सर्वोच्च न्यायालय के न्यायाधीशों की नियुक्ति का वह तरीका है जिसमें मुख्य न्यायाधीश और अन्य वरिष्ठ न्यायाधीश मिलकर नाम प्रस्तुत करते हैं।
छात्र क्यों फंस जाते हैं: छात्र राष्ट्रपती की नियुक्ति को सीखते समय 'नौमिनेशन' से जोड़कर भ्रमित हो जाते हैं, जो अधूरा या ग़लत है (rote memorisation without context)।
विकल्पानुसार: B: गलत प्रक्रिया; C: गलत सहयोग प्रक्रिया; D: गलत।

Question 205

Question bank

न्यायपालिका के स्तर में 'न्यायिक सचिवता' की अवधारणा का क्या अर्थ है और इसका मुख्य उद्देश्य क्या है?

A न्यायालय स्वयंस का चयन बनाता है तथा न्यायपालिका महत्वूत होता है। B न्यायालय अधिकारियों की जाँच करता लोखीट की रक्षा करता है। C न्यायालय केवळ विवादों के निपटारे के लिए सीमित रहता है। D न्यायालय का उद्दे‎श्य सुरक्षा व कार्यपालिका के खिलाफ निष्पक्ष रहना है।

Why: सही उत्तर कारण: न्यायिक सचिवता का अर्थ है कि न्यायालय मुख्य न्यायाधीश रूप से सुरक्षा के कार्यों की निगरानी करता है और लोखीट में फैसले देता है।
छात्र क्यों फंस जाते हैं: छात्र केवल विधिनिर्माण को न्यायालय का कार्य समझते हैं, जिससे विकल्प A के प्रति भ्रम रहता है - यह वाक्य Sandhi-vs-Samas की गलत समझ है।
विकल्पानुसार: A: गलत; C: गलत; D: पक्षपातपूर्ण संस्था का निष्पक्ष रहना गलत।

Question 206

Question bank

न्यायाधीशांच्या वेतन आणि सेवेचा भार त्यांचेकरणे का आवश्यक आहे, आणि या व्यवस्थेचा उद्देश काय आहे?

A संस्था; ताक़ी न्यायपालीका की स्वतंत्रता बनी रहे. B राष्ट्रपती; जो न्यायपालिका की सुरक्षा करता है. C केंद्रीय सरकार; जिससे प्रशासनिक नियंतरण बने. D न्यायपालिका स्वतंत्र; जिससे उस्की स्वतंत्रता सुनिश्चित हो.

Why: योग्य उत्तर स्पष्टीकरण: संस्था के अनुसार, न्यायाधीशांच्या वेतन आणि सेवा खर्च संस्था द्वारे निर्धारित की जाती हैं ताकि न्यायपालिकेची स्वतंत्रता और निष्पक्षता रहे.
विद्यार्थ्यांना का गोंधळ होतो: चार्ट सोबत हैं कि राष्ट्रपती या सरकार की भूमिका अधिकप्रासंगिक है ज्यामुळे ते सुनिश्चित करते की वे न्यायपालिका स्वतंत्र राहील.
प्रत्येक पर्यायाचे स्पष्टीकरण: B: राष्ट्रपती वेतन नाहीं तय करता; C: केंद्र सरकार सेवा खर्च नही तय करती; D: न्यायपालिका स्वतंत्र वेतन तय नही करती.

Question 207

Question bank

न्यायपालिकेच्या प्र्ति जवाबदारी (Accountability) चे संदर्भांतर्गत memorandum काय आहे आणि याचा काय महत्त्व आहे?

A यহ संस्था में प्र्त्यक्षा उल्लेख़ित है और न्यायाधीशाँ के लिए बाध्यता है. B यह एक गाइड-बंधनीय दिशा-निर्देश है जो न्यायाधीशों के व्यवहार को प्रभावित करता है. C यह संस्था समिती द्वारा न्यायाधीशों की गतिविधियों का आंकलन करने का उपाय तऱिका है. D यह न्यायपालिके की स्वतंत्रता को कमजोर करने वाला एक प्रक्रम है.

Why: योग्य उत्तर स्पष्टीकरण: संदिप्तर (memorandum of procedure) न्यायाधीशों के व्यवहार के लिए एक अनौपचारिक दिशा-निर्देश है, जिसमें काणुनी बाध्यता नहीं होती पर यह न्यायपालिके के आचरण को नियंत्रित करता है.
विद्यार्थ्यांना का गोंधळ होतो: चार्ट येथे संस्था के सिद्धांतस सेट जोड़ लेते हैं, अथां rote memorisation बिना संदर्भ; या संस्था प्रकीया समिति विडलब C चुकते हैं.
प्रत्येक पर्यायाचे स्पष्टीकरण: A: गलत, कोई संस्थानि प्रावधान नहीं; C: संस्था समिती संबन्ध नहीं; D: गलत निष्कर्ष.

Question 208

Question bank

न्यायपालिका न्यायिक समिती के अंतर्गत केस प्रकरण के मामलो की समिती कशा प्रकारे करतंय?

A केवल विहायक के द्वारा बनाये गये कानूनों की. B केवल कार्यपालिके के आदेशों की. C विधायिका और कार्यपालिके दोनों के कार्यों की. D सरकार द्वारा जारी सही आदेशों की, बिना किसी सीमा के.

Why: योग्य उत्तर स्पष्टीकरण: न्यायपालिका संधि विहायक और कार्यपालिका दोन्हों के कार्यों की न्यायिक समिती करते में सक्षम है, लेकिन सीमाओं के साथ.
विद्यार्थ्यांना का गोंधळ होतो: चार्ट या दोनों विहायकांना कार्यपालिकांना के कार्यों को देख़ते हूँ, जो confusion between superficially similar concepts है.
प्रत्येक पर्यायाचे स्पष्टीकरण: A: अध्यूरा नियम; B: समिति संप; D: अतिशयोक्ति.

Question 209

Question bank

न्यायाधीश की सेवानो से हटाने के लिये किन परिस्थितियों में संस्थे की दो-तिहाई बहुमत की आवश्यकता नहीं होती?

A न्यायाधीश के पागलपन की पुष्टी होने पर. B न्यायाधीश के कर्तव्य में लापरवाही के मामले में. C न्यायाधीश के क इमानदारी की कमी पाए जाने पर. D ऐसी कोई स्थिति नहीं; हमेशा दो-तिहाई बहुमत आवश्यक है.

Why: योग्य उत्तर स्पष्टीकरण: भारत में न्यायाधीशों के हटाने के लिए संस्था के अनुसर, संस्था के दो-तिहाई बहुमत आवश्यक है, जो अपवाद इसके नही हैं.
विद्यार्थ्यांना का गोंधळ होतो: चार्ट सोबत हैं कि माणसिक स्थिति जिससे पागलपन के कारण हटाने में ज्याedal समस्या प्रकरण होती है, जो 'edge-case omission' है.
प्रत्येक पर्यायाचे स्पष्टीकरण: A: misconception की मानसिक बीमारी का अपवाद है; B: लापरवाही के लिए अल्ग नियम नही; C: नाति अरोप प्रयाप्त नहीं; D: सही.

Question 210

Question bank

सर्वोच्च न्यायालय के न्यायाधीश के न्यायाधीश के कार्यकाल के दौरान कौन-सा मामला स्वतंत्र समापत करता है?

A न्यायाधीश की मौत. B न्यायाधीश का अल्पकालिक बीमारी होना. C न्यायाधीश कार्यालय देना. D न्यायाधीश की कब नीमित छुट्टी.

Why: योग्य उत्तर स्पष्टीकरण: न्यायाधीश की मृत्यु पर उसका कार्यकाल समाप्त हो जाता है, जबकि बीमारी होना या छुट्टी लेना कार्यकाल को प्रभावित नहीं करता.
विद्यार्थ्यांना का गोंधळ होतो: चार्ट बीमारी को भी कार्यकाल समाप्ति समझ लेते हैं जो premature rule application है.
प्रत्येक पर्यायाचे स्पष्टीकरण: B: गलत, कारण छुट्टी है; C: ऑफिस देने पर स्वतंत्र समाप्ति; D: छुट्टी कार्यकाल प्रभावित नहीं.

Question 211

Question bank

न्यायपालिकेचे 'असंबलीज तक न्यायालयां की पहुंंच' (Access to Courts) के संदर्भ में संस्थापन ने क्या प्रदान किया है?

A सभा नागर formally को समान न्याय का अधिकारी दिया है। B केवल विचारों के पक्षकारों को ही न्यायालयां तक पहुंच है। C न्यायपालिका का अधिकारी केवल संज्ञीय मामलो तक सीमित है। D न्यायालय निर्णयों को केवल विशिष्ट प्रतिक्रिया विचारों तक सीमित करते हैं।

Why: Correct answer reasoning: संस्थापन का अनुच्छेद 14 के अंतर्गत सभी नागरिको को न्याय के समान अधिकार और अदालतों तक पहुंच मिली है।
Why students fall for the trap: छात्र न्यायालयों की पहुंच को प्रतिबंधित समझने वाले समान धारणा में रहते हैं, जो biased reasoning है।
Option-by-option: B: गलत सीमित कल्पना; C: न्यायपालिका का अधिकार संज्ञीय तक सीमित नहीं; D: गलत।

Question 212

Question bank

भारत में न्यायधीशों की नियुक्ति के लिए संस्थापक प्रावधानों के अनुसार, नियुक्ति बनाने के लिए आवश्‍यक योग्यता क्या है?

A भारत का नागरिक होना, कम से कम 10 साल न्यायाधीश या अधिकारी के रूप में कार्य किया हो। B भारत का नागरिक होना, न्यायाधीश का कोई पूर्व अनुभव आवश्यक नहीं। C भारत का नागरिक होना, मात्र विद्धि स्नातक होना प्रयाप्त है। D सिविल संस्थापन के लिए अभियास की प्राधिकारी अनुमति कार्य आवश्‍यक है।

Why: Correct answer reasoning: संस्थापन के अनुच्छेद 217 के अनुसार, नियुक्ति बनाने के लिए भारत का नागरिक होना चाहिए और कम से कम 10 वर्ष देश में अधिकारी या न्यायाधीश के रूप में सेवा करनी जरूरी है।
Why students fall for the trap: छात्र अभ्यास को नजरअंदाज कर केवल नागरिकता देख लेते हैं, यह rote memorisation without context है।
Option-by-option: B: अनुभव अनिवार्य है; C: स्नातक होना पर्याप्त नहीं; D: कोई ऐसी प्राधिकारी नहीं।

Question 213

Question bank

किस मामले में न्यायपालिकाअपनी संवैधानिक क्षमता से बाहर जाकर निर्णय लेने से बचती है?

A रिज़यपाल के अनुच्छेद 356 के प्रावों की मामलो में। B रिज़य के अंतरिक मामलो में साथी भूमिका करने में। C सरकार के विदेशीनिर्णयों की जांच में। D मानवाधिकार उल्लंघनों के मामलो में।

Why: Correct answer reasoning: राज्य के आंतरिक मामलो में न्यायपालिका बिना स्पष्‍ट संवैधानिक निर्देश से बचती है, सीमाओं का सम्मान करती है।
Why students fall for the trap: छात्र हर सरकारी प्रक्रिया को न्यायपालिका का दायित्व मान लेते हैं, यह premature rule application है।
Option-by-option: A: न्यायपालिका समीक्षाकर्ता होती है; C: जांच करती है; D: अधिकारियों की कार्रवाई होती है; B: केस में न्यायपालिका खुद को सीमित रखती है।

Question 214

Question bank

न्यायपालिका की ओर से जारी अधिरोपण आदेश (Writ of Mandamus) किस स्थिति में जारी नहीं किया जाता?

A जब कोई साक्ष्यिक अधिकारी अपना कर्तव्य पूरा नहीं करता। B किसी निजी विवाद में। C जब सरकार के कार्य में कोई त्रुटि हो। D कानून की अवहेलना के मामलो में।

Why: Correct answer reasoning: अधिरोपण आदेश केवल साक्ष्यिक दायित्वों के लिए जारी होता है और निजी विवादों के लिए जारी नहीं होता।
Why students fall for the trap: छात्र अधिरोपण आदेश को सभी प्रकर मामलों में मानते हैं, rote memorisation without context।
Option-by-option: A: सही; C: सही; D: सही; B: गलत।

Question 215

Question bank

शालीलपैकी हार्तीय राजवंशातील मूलभूत अधिकारांचे विहित कोणत्या काळांत आहेत?

A A: काळ 14 ते 18 B B: काळ 19 ते 22 C C: काळ 23 ते 25 D D: काळ 26 ते 28

Why: भारतीय राजवंशातील काळ 12 ते 35 मध्ये मूलभूत अधिकार सांगितले. विशेषतः काळ 19 ते 22 मध्ये मूलभूत अधिकारांचे विशिष्ट वर्णन आहे.

Question 216

Question bank

भारतीय राजवंशातील ‘धर्मस्वातंत्र्य’ याचा उल्लेख कोणत्या काळामध्ये आहे?

A A: काळ 25 ते 28 B B: काळ 29 ते 32 C C: काळ 33 ते 36 D D: काळ 37 ते 40

Why: भारतीय राजवंशातील धर्मस्वातंत्र्य आणि धार्मिक अधिकार काळ 25 ते 28 मध्ये दिले आहेत.

Question 217

Question bank

भारतीय राजवंशातील मूलभूत हक्कांचा काळ किती वर्षांचा आहे?

A A: 50 वर्षे B B: 70 वर्षे C C: 100 वर्षे D D: अनंत काळ

Why: भारतीय राजवंशातील मूलभूत अधिकारांना कंटीही मुदत नाही, ते अनंत काळासाठी आहेत.

Question 218

Question bank

भारतीय राजवंशातील मूलभूत अधिकार संजयून सांगणारा मुख्य प्रारंभीक कोणता आहे?

A A: प्राथमिक B B: काळ 12 ते 35 C C: काळ 36 ते 51 D D: काळ 52 ते 78

Why: मूलभूत अधिकारांचा उल्लेख भारतीय राजवंशातील काळ 12 ते 35 मध्ये आहे.

Question 219

Question bank

भारतीय राजवंशातून मूलभूत हक्कविन्यासाचा कोणता प्रारंभ आहे?

A A: होय, राजवंशना सुदारणाचा करण B B: नाही, मूलभूत हक्क कायमचा आहेत C C: हो, फक्त नियायालयीनादेशाने D D: हो, संसदेत 2/3 बहुमतीने

Why: मूलभूत अधिकार हटविण्याचा भारतीय संसदेद्वारे दोन-तृतीयांश बहुमतीने सुदारणाचा करावा लागतो, परिणामी त्याचा कायम शक्क्य आहे.

Question 220

Question bank

भावतीय राजयघटनेंतील ‘समाजातील समांतरता’ या हक्क कोठे कलमांत दिला आहे? Refer to the diagram below listing समांतर अधिकारांच्या मुख्य कलमें. निवड करा:

A A: कलम 14 ते 18 B B: कलम 19 ते 22 C C: कलम 23 ते 25 D D: कलम 29 ते 30

Why: भावतीय राजयघटनेंतील कलम 14 ते 18 समाजातील समांतरतेशी संबंधित आहेत, जसे की समांतर संस्कृतीअधिकार.

Question 221

Question bank

भावतीय राजयघटनेंच्या प्रस्तुतलेखी कोठी संकल्पना दिलेली आहे जी मुख्य अधिकारांसाठी आधार ठरते? Refer to the diagram below showing प्रस्तुतलेखी मुख्य संकल्पना. ती संकल्पना कोणती?

A A: सार्वभौमत्व B B: समाजकल्यााण C C: धर्मनिर्पेक्षता D D: सामाजिक न्याय

Why: भावतीय राजयघटनेंच्या प्रस्तुतलेखी सामाजिक न्यायाचा उल्लंघन असून तो मुख्य अधिकारांसाठी महत्त्वाचा पाया आहे.

Question 222

Question bank

भावतीय राजयघटनेंतील मुख्य अधिकारांमध्ये ‘शिक्षणाचा हक्क’ कोणत्या कलमांत दिला आहे? Refer to the diagram below showing शिक्षण संम्बंधी कलमे. योग्य कलम निवडा:

A A: कलम 15 आणि 16 B B: कलम 21A आणि 45 C C: कलम 19 आणि 20 D D: कलम 30 आणि 31

Why: शिक्षणाचा अधिकार भावतीय राजयघटनेंतील कलम 21A आणि 45 मध्ये दिला आहे.

Question 223

Question bank

मुख्य अधिकारांमध्ये समाविष्ट असलेला ‘जातीय भेदभावाचा प्रतिबंध’ कोणत्या कलमांत दिला आहे? Refer to the diagram below indicating जातीय भेदभाव प्रतिबंधक कलमे. निवडा:

A A: कलम 15 B B: कलम 17 C C: कलम 19 D D: कलम 21

Why: भावतीय राजयघटनेंत जातीय भेदभाव प्रतिबंधाचा उल्लंघन कलम 17 मध्ये आहे, जो अस्पृश्यता संप्रविष्णासाठी आहे.

Question 224

Question bank

भावतीय संघिधानातील मुख्य अधिकारांमध्ये "स्वातंत्र्यासाठी अधिकार" कोणत्या कलमांत दिला आहे? Refer to the diagram below showing स्वातंत्र्यासाठी अधिकार. योग्य कलम निवडा:

A A: कलम 12 ते 18 B B: कलम 19 ते 22 C C: कलम 23 ते 25 D D: कलम 26 ते 30

Why: स्वातंत्र्यासाठी अधिकार भावतीय राजयघटनेंतील कलम 19 ते 22 मध्ये दिले आहेत.

Question 225

Question bank

भारतीय संविधानातील मूलभूत हक्क कोणत्या अनुच्छेदांमध्ये लिहेले आहेत?\( \)

A अनुच्छेद १२ ते ३५ B अनुच्छेद १४ ते ४० C अनुच्छेद २० ते ५० D अनुच्छेद ५ ते २५

Why: भारतीय संविधानातील मूलभूत हक्क अनुच्छेद १२ ते ३५ मध्ये स्पष्ट आहेत, ज्यामध्ये नागरीकांना मूलभूत अधिकारांची व्याख्या केलेली आहे.

Question 226

Question bank

भारतीय संविधानातील मूलभूत हक्कांमध्ये संरक्षण सुनिश्चित करणारा परमुख घटक कोणता आहे?\( \)

A सरकारची कार्यवाही B न्यायालयीन पुनरावलोकन C संघीय राजव्यवस्था D प्रादेशिक नेतृत्व

Why: न्यायालयीन पुनरावलोकनामुळे मूलभूत हक्कांचे उल्लंघन झाल्यास त्या कार्यवाहीवर रद्द करता येतात आणि हक्कांचे संरक्षण होतो.

Question 227

Question bank

मूलभूत हक्कांसंदर्भीय शक्तीमर्यादा कोणत्‍या कलमांत आणि किती वर्षांमध्ये संविधानात बदलusmिश्त करण्यात आले?\( \)

A 42 वा कलम, 1976 B 44 वा कलम, 1978 C 61 वा कलम, 1989 D 52 वा कलम, 1972

Why: 42 वा संविधानेकल्पनाअनुसार 1976 मध्ये करण्यात आलेल्या अनेकार्थक मर्यादा घालणाऱ्या कलमांत आले.

Question 228

Question bank

खालीलपैकी मूलभूत हक्कांपैकी कोणता संघर्षाची दुय्यमत्व द्वारे रद्द केला गेलेला नाही?\( \)

A मुक्तता हक्क B शिक्षणाचा हक्क C प्रदर्शनाचा हक्क D वाणीजीचा हक्क

Why: वाणीजीचा हक्क (व्यापार कार्यवाही हक्क) मूलभूत हक्कांमध्ये नव्हता म्हणून त्याला संघर्ष द्वारे रद्द केला गेलेला नाही.

Question 229

Question bank

भारतीय संविधानातील मूलभूत हक्कांकडे कोणत्या दुरुस्तीने सुरुवात झाली?\( \)

A 1950 मध्ये, संविधानाचा स्विकारांतरण B 1956 मध्ये, दुसऱ्या दुरुस्तीने C 1976 मध्ये, 42 व्या दुरुस्तीने D 1966 मध्ये, 24 व्या दुरुस्तीने

Why: भारतीय संविधानाचा अवलंब १९५० मध्ये झाला आणि तेव्हापासून मूलभूत हक्क लागू झाले.

Question 230

Question bank

भारतीय संविधानाच्या कोणत्या अनुच्छेदांत संपूर्ण राज्यांच्या मूलभूत हक्क व राज्याचे नीयंतक अधिकाऱ्यांसाठी आहेत?

A अनुच्छेद 13 व अनुच्छेद 368 B अनुच्छेद 19 व अनुच्छेद 356 C अनुच्छेद 21 व अनुच्छेद 370 D अनुच्छेद 14 व अनुच्छेद 32

Why: अनुच्छेद 13 मध्ये अनुसूचित नियमांचा उल्लंघन होऊ नये तसेच अनुच्छेद 368 मध्ये संविधानाच्या दुसरीत करण्यात आलेल्या अधिकाऱ्यांचा आहेर.

Question 231

Question bank

भारतीय संविधानाचा मूलभूत हक्क संसंधी न्यायालयाचा धोरणात्मक निर्णय ज्या प्रकारे मुलगा असतो, तो काय आहे?

A संविधानाचा सर्वोच्च न्यायालय B लोकशाही व्यवस्थेचा अधिकार C राज्याचे शक्तींची मर्यादा D नागरिकांचे कर्तव्य

Why: संविधानाचा सर्वोच्च हि संकल्पना न्यायालयांच्या निर्णयातून मूलभूत हक्क राखण्यासाठी मुख्य सूत्र ठरते.

Question 232

Question bank

भारतीय संविधानाच्या मूलभूत हक्कांच्या प्रथा करणार्‍या खालीलपैकी कोणत्या दुसरीतिने विशिष्ट राज्यांमध्ये अधिकाऱ्यांना मर्यादित केले?

A 44 वी दुसरीत B 42 वी दुसरीत C 61 वी दुसरीत D 52 वी दुसरीत

Why: 42 वी दुसरीतिने राज्यांमध्ये बदयापैकी अधिकार मर्यादित करत मुलभूत हक्कांवर भर दिला गेला.

Question 233

Question bank

खालीलपैकी कोणता मूलभूत हक्क अनुच्छेद 21 अंतर्गत येतो?

A जीवनाचा हक्क B शिक्षणाचा हक्क C स्वातंत्र्याचा हक्क D रोजगाराचा हक्क

Why: अनुच्छेद 21 जीवन व वैयक्तिक स्वातंत्र्याचा हक्क संरक्षित करण्यास संलग्नित करतॊ.

Question 234

Question bank

भारतीय संविधान मूलभूत हक्क बधीत होऔ शकतात अशा परिस्थितींमध्ये कोनता न्यायालयीन सिद्धांत लागू होत आहे?

A न्यायशास्त्रीय सुतूलन सिद्धांत B हक्कांची अपरिहार्यता सिद्धांत C निबंधात्मक प्रमाण सिद्धांत D निषेधात्मक अधिकार सिद्धांत

Why: न्यायशास्त्रीय सुतूलन सिद्धांत वाअपूर्ण मूलभूत हक्कांमध्ये परवानगी देलेल्यां मर्यादा न्यायालयीन ठरवतात.

Question 235

Question bank

भारतीय संविधानातील मूलभूत हक्कांमध्ये कोणत्या हक्काचा समावेश नाही? ( )

A मुक्तीचा हक्क B शिक्षणाचा हक्क C सभेचा हक्क D श्रमाचा हक्क

Why: श्रमाचा हक्क संविधानातील मूलभूत हक्कात समाविष्ट नाही; तो संवैधानिक अध्यादेशांनतरिगत किंव्हा श्रम कायद्यात येतो.

Question 236

Question bank

भारतीय संविधानातील मूलभूत हक्कांपैकी कोणते विहित बराबर आहे? ( )

A मूलभूत हक्क केवळ नागरिकांसाठी आहे B मूलभूत हक्क सर्व भारतवाशीयांसाठी आहे C मूलभूत हक्क फक्त निवडणूक लढणाऱ्या व्यक्तींसाठी आहे D मूलभूत हक्क फक्त शासनकार्मचाऱ्यांसाठी आहे

Why: भारतीय मूलभूत हक्क केवळ भारतीय नागरिकांसाठी लागू आहेत, परंतु 'जीवाचा हक्क' सर्व लोकांसाठी आहे.

Question 237

Question bank

भारतीय संविधानातील मूलभूत हक्कांच्या अलंबजाणीत सर्वात महत्त्वाचा संवैधानिक कोण करतो? ( )

A सर्वोच्च न्यायालय B केन्द्र सरकार C राज्य सरकार D लोकसभा

Why: भारतीय सर्वोच्च न्यायालय संविधानाचे रक्षण करतो आणि मूलभूत हक्कांच्या उल्लंघनास प्रतिबंध करतो.

Question 238

Question bank

शाळीपैकी कोणत्या दूरुस्तीने मूलभूत हक्कांमध्ये सर्वातमोठा बदल केला? ( )

A 42 वी दूरुस्ती B 44 वी दूरुस्ती C 61 वी दूरुस्ती D 52 वी दूरुस्ती

Why: 42 वी दूरुस्ती आर्थिक व सामाजिक धोरणे प्रभावी करणाऱ्या मूलभूत हक्कांमध्ये अनेक मर्यादा घालणाऱ्या बदलांमध्ये सर्वात मोठ्या प्रमाणात बदल घडवून आणली.

Question 239

Question bank

मूलभूत हक्कातील "शिक्षणाचा हक्क" कोणत्या संविधानाने जाहीर केला? ( )

A 86 वी दूरुस्ती B 42 वी दूरुस्ती C 44 वी दूरुस्ती D 61 वी दूरुस्ती

Why: 86 वी दूरुस्तीने अनुच्छेद 21 ए अंतर्गत 6 ते 14 वर्षांपर्यंतच्या मुलांच्या शैक्षणाचा हक्क संविधानात केला.

Question 240

Question bank

मूळभूत हक्क रद्द अथवा बदले जाऊ शकतोत याचे उदाहरण खालीलपैकी कोणते आहे? ( )

A स्पष्ट आतंकवादी कायदा B रोजगाराचा हक्क C स्वातंत्र्याचा हक्क D शिक्षणाचा हक्क

Why: स्पष्ट आतंकवादी कायद्यांच्या साऱ्वजनिक सुरक्षेसाठी मूळभूत हक्कांवर तात्पुरती मर्यादा घालिली जाते.

Question 241

Question bank

मूळभूत हक्कांमध्ये खालीलपैकी काय अंतर्भूत नाही? ( )

A संबंधित अधिकारी B स्वातंत्र्याचा अधिकारी C कायद्याचा हक्क D पेट्रोलच्या किंमतींमध्ये नियमन

Why: पेट्रोलच्या किंमतींमध्ये नियमन मूळभूत हक्कांमध्ये विषयी नाही, ते आर्थिक धोरणांमध्ये भाग आहे.

Question 242

Question bank

मूलभूत हक्कांबाबत न्यायद्वारा 'संविधानिक पुनरावलोकन' करत तेव्हा काय असतो? ( )

A हक्क आणि कायदा यांचा समतोळ परीक्षणाचा B सारकारला अधिकारी अधिकारी देण्याचा C नागरिकांना नवीन हक्क देण्याचा D राज्य सरकारला अधिकारियोंवर देण्याचा

Why: संविधानिक पुनरावलोकनाचा उद्देश मूळभूत हक्क व कायद्यान्तर्गत सत्तुलन राखणे आणि दोन्हींमध्ये संघर्ष करणें हा असतो.

Question 243

Question bank

भारतीय संविधानामध्ये मूलभूत हक्क تېव्हा न पालटता किंवा बदलता येतात याचा एक पैलू कोणता आहे? ( )

A सार्वजनिक स्वारस्य आणि न्यायालयीन मान्यता B सरकारचे आदेश आणि प्रतिबंध C लोकसभा व राज्यसभा मंजुरी D राज्यपालिकांचा स्ल्ला

Why: मूलभूत हक्काबाबत कोणताही बदल सार्वजनिक हितासाठी आणि न्यायालयीन मान्यता मान्यता घेऊन करतात येतो.

Question 244

Question bank

शाळीपैकी कोणता हक्क मूलभूत हक्कांमध्ये अंतर्गत नाही? ( )

A सरकारविरोधी मत मानण्याचा हक्क B शिक्षण घेण्याचा हक्क C श्रमदानाचा किंवा ऐच्छिक हक्क D स्वातंत्र्याचा हक्क

Why: श्रमदानाचा हक्क संविधानीय मूळभूत हक्कांमध्ये समाविष्ट नाही, तो वैयक्तिक ऐच्छिक क्रिया आहे.

Question 245

Question bank

भारतीय राज्यघटनेत मूलभूत हक्कांबाबत कोणता नियम लावू होतो? ( )

A हक्कांना पूर्ण संरक्षण आहे, कोणतीही मर्यादा नाही B हक्कांवर मर्यादा शास्त्रसास्रीय आवश्यक्ता तसेच कारकांच्या लागू शकतात C हक्क केवळ केंद्र सरकारसाठी आहेत D हक्क कोणताही कारणाशिवाय रद्द करता येतात

Why: मूलभूत हक्कांवर सार्वजानिक स्वारस्य व राज्य सुरक्षाचा यासारखी नियमकारक मर्यादा घालता येतात.

Question 246

Question bank

आनीबाणीची व्याख्या कोणत्या विधानावर आधारित आहे?

A कलम 352 B कलम 370 C कलम 356 D कलम 365

Why: आनीबाणीची व्याख्या भारतीय राज्यघटनेच्या कलम 352 मध्ये दिली आहे.

Question 247

Question bank

भारतीय राज्यघटनेच्या कोणत्या कलमांमध्ये आनीबाणी अवस्थेचा निकष निश्चित केला आहे?

A कलम 352 ते कलम 360 B कलम 367 ते कलम 370 C कलम 356 ते कलम 359 D कलम 370 ते कलम 376

Why: आनीबाणी अंपलबजावणी आणि तीचे नियम कलम 352 ते 360 मध्ये स्पष्ट करण्यात आले आहेत.

Question 248

Question bank

आनीबाणी लागू करणाऱ्या निर्णय कोण घेऊ शकतो?

A देशाचा राष्ट्रपती B पंतप्रधान C गृह मंत्री D संसदेचा अध्यक्ष

Why: भारतीय राज्यघटनेनुसार आनीबाणी लागू करणारा निर्णय राष्ट्रपती घेऊ शकतो.

Question 249

Question bank

आनीबाणी लागू केल्यावर खालीलपैकी कोणते मूळभूत हक्क अस्थायीरूपने निलंबित होतात?

A स्वातंत्र्य व मोफत हाळचालीचा अधिकार B वाचनाचा अधिकार C शिक्षणाचा अधिकार D मतदानाचा अधिकार

Why: आनीबाणी लागू केल्यावर नागरिकांचा स्वातंत्र्य व मोफत हाळचालीचा अधिकार निलंबित होतो.

Question 250

Question bank

कलम 352 ची घोषणात्मक रद्द करण्याचा अधिकार कोणाला आहे?

A राष्ट्रपतीला B संघ सरकारला C पंतप्रधानाला D गृह मंत्रालयाला

Why: आनीबाणी अंतर्गत राष्ट्रपतीने कलम 352 ची घोषणात्मक रद्द करण्याचा अधिकार राष्ट्रपतीकडे आहे.

Question 251

Question bank

आणीबाणीची कालमर्यादा प्रामुख्याने कोणत्या दिवसांमध्ये असते?

A एका महिन्याचा B तीन महिन्ये C सहा महिन्ये D दोन महिन्ये

Why: कलम 352 अंतर्गत आणीबाणीची घोषणा एका महिन्याच्याकाळावधीत समर्थ होणे आवश्यक आहे.

Question 252

Question bank

आणीबाणीत अधिन असलेल्या राज्यातील खालिलपैकी कोणता प्राधिकारी अधिक शक्ती मिळवतो?

A पोलीस अधिकाऱ्यांनाच B अदालतीनं C सरवासामान्य नागरकान्ना D सरवपक्ष नेत्यान्ना

Why: आणीबाणी कालात पोलीस अधिकाऱ्यांना अधिक शक्ती देण्यात येतात जी, कोंटहीं प्रकृती अधिक काढणे, व नजिकडे ठेवणे ईत्यादी.

Question 253

Question bank

भारतीय राज्यघटनेतील आणीबाणी संदेशित निरन्यांसाठी खालिलपैकी कोणती संस्था प्रस्तावक आहे?

A राष्ट्रपती B सरवोच्च न्यायालय C संघट D पंतप्रधान

Why: आणीबाणी लागू करण्याचा निरन्य राष्ट्रपती करतों आणि त्या अनंतर अमलबजावणीसाठी प्रस्तावक जबाबदार असतो.

Question 254

Question bank

आणीबाणी लागू करण्याचा निरन्य खालिलपैकी कोणत्या संस्थेतून घेतला जातो?

A परकीय अधिकृत कींवा देशांतर्गत अधिकृत संस्था B आर्थीक मंडीमुळे C शैक्षणिक संघटनांमुळे D महोत्सवांच्या संघटनांमुळे

Why: आणीबाणी लागू करण्याचा निरन्य परकीय अधिकृत, देशांतर्गत अधिकृत किना व्यवस्था सुनिश्चित करण्यासाठी घेतला जातो.

Question 255

Question bank

आणीबाणी लागू केल्यावर संदेला किती दिवसांत पुनरावृत्ति करावी लागते?

A 2 महिने B 1 महिना C 3 महिने D 6 महिने

Why: कलम 352 नुसार आणीबाणी लागू केल्यावर संदेला 2 महिन्यांत त्याची पुनरावृत्ती करावी लागते.

Question 256

Question bank

शाळीलपैकी कोणत्या प्रकारची आण्विक भारतीय रागृहगठन उल्लेखलेली नाही?

A सैन्य आण्विक B रासायनिक रागवट C केंद्रनिर्भरत्रण आण्विक D सामान्य आण्विक

Why: भारतीय रागृहगठन सैनी आण्विक आणि रासायनिक रागवट यांचा उल्लेख असला तरी 'केंद्रनिर्भरत्रण आण्विक' हा प्रकार नाही.

Question 257

Question bank

आण्विक लागू केल्यावर राघ्या कोणता अधिकार हस्तगत होतो?

A स्वतंत्रता अधिकार B हक्क अधिकार C धरमाचे अधिकार D शिक्षणाचे अधिकार

Why: आण्वाणिमुळे नागरीकांना स्वतंत्रता संबंधी अधिकार अस्थायीपणे हस्तगत होतो.

Question 258

Question bank

आण्विक लागू करण्यासाठि आवश्‍यक निच्छ मांत्रजे शाळीलपैकी कोणता?

A सुस्पष्ट धोरणाची स्टिती B आर्थिक घसराड C शैक्षणिक संकटक D राजिकीय प्रयाचार

Why: आण्विक लागू करण्यासाठी देशात किंव्हा राज्यात सुस्पष्ट व गुंभीर धोरणाची स्थिती असावी लागते.

Question 259

Question bank

केंद्र सरकारला कोणत्या परिस्थितिात आण्विक लागू करता येते?

A जर राजा सरकार कार्यक्षम नसले B जर राजा सरकार स्वतंत्र असेल C जर राजा सरकार शांतीततेची क्षमता करतो D जर राजा सरकार आर्थिकदृष्ट्या मजबूत असेल

Why: जर राजा सरकार कार्यक्षम नसेंल किंव्हा कायद्यानुसार काम केली नसेल तर केंद्र सरकार आण्विक लागू करू शकते.

Question 260

Question bank

आण्विक लागू केल्यानंतर नागरकांच्या हक्कांवर काय परिणाम होतो?

A मूलभूत हक्क निलंबित होतात B अधिकार हक्क दिले जातात C कॉनताही बद्ल होत नाही D संपूर्ण स्वतंत्र्य मिटते

Why: आण्विक लागु झाल्यावर मूलभूत हक्कांच्या पैकी काहींचा निलंबन होतो आणि नियमांच्या वाधते.

Question 261

Question bank

आणिबाणीचीगोष्टना कोणत्या अधिकाऱ्याने संदर्भ केली जाते?

A राष्टरपती B पंतप्रधान C परराष्ट्र मंत्री D गृहमंत्री

Why: भारतीय संग्रिधानात राष्टरपतीस आणिबाणी घोटणा करण्याचा अधिकारी दिला आहे.

Question 262

Question bank

आणिबाणी कालावधी मान्य करणा-या अधिकाऱ्यांसदेला दिला आहे. हा अधिकारी किती दिवसांपर्यंत काळाचा अहू शहरतो?

A अनेकदा 6 महिने B अनेकदा 1 महिना C फक्त 10 दिवस D फक्त 3 महिने

Why: संविधानाने आवश्यकतेंनुसार अनेकदा 6 महिन्ये वेळेसाठी आणिबाणी कालावधी वाढवू शकते.

Question 263

Question bank

आणिबाणी कालात खालिलपैकी कोणता हेतु अस्थायीपणे बदळू शकतो?

A नागरिकांचे मूलभूत हक्क B संविधानाचे शिल्प C शैक्षणिक पदध्ती D आर्थिक मार्गदर्शन

Why: आणिबाणीचा कालात नागरिकांचे मूलभूत हक्क निलंबित केले जाऊ शकतात.

Question 264

Question bank

प्रत्येक आणिबाणीचा घोषणंतर केंन्द्र सरकार कोणत्या संधीमधे त्याचा मन्यतामिळवू पाहतो?

A 2 महिन्ये B 3 महिन्ये C 1 महिना D 6 महिन्ये

Why: कलम 352 नुसार, आणिबाणी लागू केल्यावर 2 महिन्यांत केंद्र सरकार त्या संधीमधे मन्यता मिळवू शकते.

Question 265

Question bank

राष्ट्रपती राजवट म्हणजे काय?

A राज्य शासन केंद्रीकडे हस्तांतरित करणे B देशाचे पूर्ण राजकार्यक्षण C सर्वसामान्य लोकशाही निश्चिता राज D नागरिकांचे स्वातंत्र्य पूर्णपणे देणे

Why: राष्ट्रपती राजवट मध्ये जर एका राज्याच्यस सरकारने काम न केल्यास त्या राज्याचे शासन केंद्रीकडे हस्तांतरित करण्याचा अधिकार दिला आहे.

Question 266

Question bank

आनीबाणीघोषणेंतरणागरिकानां दावा जाणारा कोणता अधिकार आहे?

A जीवनााचा अधिकार B स्वातंत्र्याचा अधिकार C मोळीबोळण्यााचा अधिकार D शिक्षणाचा अधिकार

Why: आनीबाणी लोकतांत्रिक प्रथेत नागरिकाचा जीवनााचा अधिकार कायम राहतो, परंतु स्वातंत्र्याचा अधिकार निलंबित होतो.

Question 267

Question bank

खालिलपैकी आनीबाणी कधी लागू केली जाते?

A सामाजिक सामाजिक संघर्षाच्या B देशांतर्गत शांततेसाठी धोका निर्माण C पारकीय आक्रमणाच्या धोका वाटल्यावर D देशातिल सव्व्ववस्था राखण्यासाठी

Why: आनीबाणी साधारणतः सामाजिक संघर्षाच्या ला लागू केली जाते, ती फक्त देशांतर्गत किंव्हा पारकीय धोका वाटल्यावर प्रणाली लागू होते.

Question 268

Question bank

आनीबाणी लागू केल्यां शिवाय खालिलपैकी कोणती कृया नाही?

A ठाण्यानी कोणालाही अटक करणे B लोकसभा निवडणुकी घडवणे C शाळा चालवणे D अदालती न्याया देणे

Why: आनीबाणीमधे पोलिसांना अधिकृत अधिकार मिळतात ज्यामुळे ते कोणालाही अटक करू शकतात.

Question 269

Question bank

आनीबाणी घोषणाचा निर्नय खालिलपैकी कोणत्या प्राधिकारीने मंजूर करावा लागतो?

A संशोधने B पंतप्रधानाने C गृहर ण्त्रीने D राज्य सरकारने

Why: आनीबाणी लागण्यासाठीत राष्ट्रपतीने निर्नय घोषण्यांवर संशोधने मंजुरी आवश्यक आहे.

Question 270

Question bank

आनीबाणी लागल्यांनंतर कोणता हक्कांवर नियंत्णन आणले जाते?

A स्वातंत्र्य आणि हाचाळी हक्कांवर B मतदानाचा अधिकार C निर्वाचनाचा अधिकार D मंत्रिमंडळा तसेच बसण्याचा अधिकार

Why: आनीबाणीतील अधिकारकुमारुळे स्वातंत्र्य आणि हाचाळी हक्कांवर मर्यादा घालण्यात येते.

Question 271

Question bank

भारतीय राज्यघटनेत आणीबाणीची मुहूर्त कारणे कोणती आहे?

A परकीय हल्ला आणि संपूर्ण अंतर्गत असुरक्षा B आर्थिक मंदी आणि महापूर C धार्मिक संघर्ष आणि निवडणुका D शिक्खांचा अभाव आणि बेरोजगारी

Why: आणिबाणी घोषणा परकीय हल्ला किंवा संपूर्ण देशाच्या सुरक्षेच्या धोके निर्माण झाल्यामुळे केली जाते.

Question 272

Question bank

आणिबाणी लागू करण्यासाठी खालीलपैकी कोणत्या वस्तू आवश्यक आहेत?

A राष्ट्रपतीचा आदेश B पंतप्रधानाचा आदेश C गृहित मंत्र्यांचा किंवा यांचाच आदेश D संसदेला परवानगीशिवाय आदेश

Why: आणिबाणी लागू करण्यासाठी राष्ट्रपती आदेश देतो, ज्याला मध्येमध्ये संसदेवर मंजुरी मिळते.

Question 273

Question bank

आणिबाणी लागू झाल्यानंतर राज्य सरकार काय करण्यास प्रभारी होते?

A राष्ट्रपती राज्यात लागू होते B राज्य सरकारची शक्ती वाढवते C सर्र्व राज्य अधिकार बीदलतात D राज्य सरकार कायम राहते

Why: आणिबाणी कालावधीत राज्य सरकारच्या कार्यक्षमतेवर प्रथिन उपस्थित झाल्यास राष्ट्रपती राज्यात लागू होते.

Question 1

PYQ 5.0 marks

मूलभूत हक्कांचा उद्देश्य काय आहे? त्याचे महत्त्व स्पष्ट करा.

Try answering in your head first.

Model answer

मूलभूत हक्कांचा प्रमुख उद्देश्य नागरिकांना आवश्यक अधिकार प्रदान करणे आणि त्यांच्या ব্যक्तिगत स्वातंत्र्य, सुरक्षा आणि गौरव यांचे संरक्षण करणे हा आहे.

1. राजनीतिक लोकतंत्र स्थापना: मूलभूत हक्कांचा मुख्य उद्देश्य हा सुनिश्चित करणे आहे की प्रत्येक नागरिकांना वोट देण्याचा अधिकार आहे आणि सरकारच्या निर्णय घेतल्या प्रक्रियेत भाग घेण्याचा अधिकार आहे. यामुळे राजनीतिक लोकतंत्र स्थापन होते.

2. विचार व्यक्त करण्याचे स्वातंत्र्य: नागरिकांना त्यांचे विचार व्यक्त करण्याचे, संघ बनवण्याचे आणि देशाच्या शासनात भाग घेण्याचे स्वातंत्र्य दिले जाते. यामुळे समाजात विविध मतांचा संवाद शक्य होतो.

3. भेदभाव निषेध: मूलभूत हक्क धर्म, जाती, लिंग, वर्ण किंवा जन्मस्थानाच्या आधारावर भेदभाव करण्यास मनाई करतात. यामुळे समाजात समतेचा वातावरण निर्माण होतो.

4. शोषणाविरुद्ध संरक्षण: बालश्रम, जबरदस्ती मजुरी आणि इतर प्रकारचे शोषणाविरुद्ध संरक्षण मिळते. यामुळे कमजोर वर्गाचे रक्षण होते.

5. संवैधानिक उपचारांचा अधिकार: नागरिकांना न्यायालयात जाऊन मूलभूत हक्कांचा उल्लंघन झाल्यास त्याचा निवारण करण्याचा अधिकार आहे.

6. समाजात विश्वास निर्माण: मूलभूत हक्क नागरिकांना संविधानावर विश्वास ठेवायला प्रेरित करतात आणि सामाजिक स्थिरता आणि राष्ट्रीय एकता निर्माण होते.

निष्कर्ष: मूलभूत हक्क हे संविधानाचे मूल आधार आहेत. ते नागरिकांच्या व्यक्तिगत स्वातंत्र्य, सामाजिक समानता आणि राजनीतिक सशक्तीकरण यांचा आधार तयार करतात. यामुळे एक लोकशाहीय समाज निर्माण होतो.

More: मूलभूत हक्कांचा उद्देश्य आणि महत्त्व समझायला लागतो.

How did you do?

Question 2

PYQ 5.0 marks

धर्म स्वातंत्र्याचा हक्क कोणत्या कलमांमध्ये दिला आहे? त्याचे स्वरूप समजाया.

Try answering in your head first.

Model answer

धर्म स्वातंत्र्याचा हक्क भारतीय संविधानाच्या कलम 25 ते 28 मध्ये दिला आहे.

1. कलम 25 - धर्म स्वातंत्र्याचा सामान्य अधिकार: प्रत्येक नागरिकांना कोणताही धर्म मानण्याचा, न मानण्याचा, बदलण्याचा आणि प्रचार करण्याचा अधिकार आहे. राज्य कोणत्याही नागरिकांना त्यांच्या धर्मावरून भेदभाव करू शकत नाही.

2. कलम 26 - धार्मिक कार्यांव्यवस्थापनाचा अधिकार: प्रत्येक धार्मिक समूहांना त्यांचे धार्मिक कार्य संभाळण्याचा, पूजा स्थळे बांधण्याचा आणि धार्मिक शिक्षण देण्याचा अधिकार आहे.

3. कलम 27 - धार्मिक कर न देण्याचा अधिकार: कोणत्याही व्यक्तीला धार्मिक कार्यांसाठी कर देण्यास सक्ती केली जाऊ शकत नाही. राज्य धार्मिक संस्थांना अर्थसहायता करू शकत नाही.

4. कलम 28 - धार्मिक शिक्षणाचा अधिकार: राज्य निधीने चालणाऱ्या शाळा-महाविद्यालयांमध्ये धार्मिक शिक्षा अनिवार्य केली जाऊ शकत नाही. प्रत्येक विद्यार्थीला धार्मिक शिक्षा न घेण्याचा अधिकार आहे.

स्वरूप: धर्म स्वातंत्र्याचा हक्क व्यक्तिगत विश्वास आणि सामूहिक धार्मिक कार्यांचे संरक्षण करतो. तथापि, राज्य राजकीय व्यवस्था, जनरोग आणि नैतिकता यांच्या आधारावर या अधिकारांवर मर्यादा घालू शकते.

More: धर्म स्वातंत्र्याचा हक्क आणि त्याचे स्वरूप विस्तारपूर्वक समझायला हवे.

How did you do?

Question 3

PYQ 5.0 marks

शोषणाविरुद्धचा हक्क कोणत्या कलमांमध्ये दिला आहे? उदाहरणांसह समजाया.

Try answering in your head first.

Model answer

शोषणाविरुद्धचा हक्क भारतीय संविधानाच्या कलम 23 ते 24 मध्ये दिला आहे.

1. कलम 23 - जबरदस्ती मजुरी आणि मानव व्यापार निषेध: कोणत्याही व्यक्तीस जबरदस्तीने मजुरी करायला सक्ती केली जाऊ शकत नाही. मानव व्यापार (मनुष्य खरेदी-विक्री) पूर्णपणे मनाई आहे. उदाहरणार्थ, बंधुआ मजुरी, दास प्रथा, बाळ विक्री आदी कलमे अवैध आहेत. राज्य हे अपराध मानून सज्याचा प्रावधान करते.

2. कलम 24 - बालश्रम निषेध: चौदा वर्षांपेक्षा कमी वयाच्या बालकांना कारखाने, खाणी आणि इतर धोकादायक कामांमध्ये काम करायला सक्ती केली जाऊ शकत नाही. उदाहरणार्थ, बाल मजुरी, खाण्यांमध्ये काम, विषारी रसायनांच्या संपर्कात काम हे सर्व अवैध आहेत. तथापि, हल्क्या कामांमध्ये मर्यादित व्यवस्था केली जाऊ शकते.

व्यावहारिक उदाहरणे: कॉटन मिलमध्ये आठ वर्षाच्या मुलाला काम करायला सक्ती केल्यास हे कलम 24 चे उल्लंघन आहे. एका कुटुंबास कर्जाच्या नावाने पिढ्यानपिढ्या काम करायला लावल्यास हे कलम 23 चे उल्लंघन आहे.

महत्त्व: या हक्कांचा उद्देश्य समाजातील कमजोर वर्गाचे रक्षण करणे आणि त्यांचे शोषण रोखणे हा आहे. यामुळे सामाजिक न्याय आणि मानवी गरिमा सुरक्षित राहते.

More: शोषणाविरुद्धचा हक्क आणि त्याचे महत्त्व विस्तारपूर्वक दिले आहे.

How did you do?

Question 4

PYQ 6.0 marks

44 व्या संविधान संशोधनानुसार मूलभूत हक्कांमध्ये काय बदल झाले?

Try answering in your head first.

Model answer

44 व्या संविधान संशोधन (1978) अनुसार मूलभूत हक्कांमध्ये खालील महत्त्वपूर्ण बदल झाले.

1. मालमत्तेचा हक्क वगळण्यात आला: मूलतः भारतीय संविधानाच्या कलम 31 मध्ये मालमत्तेचा हक्क एक मूलभूत हक्क होता. परंतु 44 व्या संविधान संशोधनाने हा हक्क मूलभूत हक्कांच्या सूचीतून वगळून संविधानाच्या भाग 12 मध्ये कायदेशीर अधिकार म्हणून नमूद करण्यात आला.

2. कारण आणि पार्श्वभूमी: 44 व्या संशोधनाचा उद्देश्य भूमी सुधार, उद्योग राष्ट्रीकरण आणि संपत्तीचे वितरण समान करण्याचे हक्क राज्यांना देणे होता. यामुळे सामाजिक न्याय आणि आर्थिक समानता स्थापन होऊ शकते असा विचार होता.

3. कायदेशीर अधिकार म्हणून स्थिती: आता मालमत्तेचा अधिकार संविधानाच्या कलम 300A मध्ये कायदेशीर अधिकार म्हणून संरक्षित आहे. तथापि, हा अधिकार मूलभूत हक्कांइतका मजबूत नाही.

4. व्यावहारिक परिणाम: यामुळे भूमी सुधार कायदे, उद्योग राष्ट्रीकरण आणि सार्वजनिक हितासाठी संपत्ती जप्त करणे सहजच केले जाऊ शकते.

5. अन्य बदल: 44 व्या संशोधनाने राष्ट्रीय आणातकाय आणि तात्पुरत्या भेदभाव कायद्यांना संवैधानिक संरक्षण दिले.

निष्कर्ष: 44 व्या संविधान संशोधनामुळे मूलभूत हक्कांचे क्षेत्र कमी झाले परंतु राज्यांना सामाजिक-आर्थिक सुधार करण्याचे अधिकार वाढले.

More: 44 व्या संविधान संशोधनाच्या परिणामांचे विस्तृत विवरण दिले आहे.

How did you do?

Question 5

PYQ 7.0 marks

मूलभूत हक्कांवर कोणते निर्बंध आणि अपवाद आहेत? विस्तारपूर्वक समजाया.

Try answering in your head first.

Model answer

भारतीय संविधानाने प्रदान केलेले मूलभूत हक्क सर्वथा निरपेक्ष नाहीत. राज्य विविध परिस्थितींमध्ये या हक्कांवर कायदेशीर निर्बंध आणि अपवाद घालू शकते.

1. राजकीय व्यवस्था, जनरोग आणि नैतिकतेचे अपवाद: स्वातंत्र्य, धर्म स्वातंत्र्य आणि इतर हक्कांवर राज्य राजकीय व्यवस्था, जनरोग (Public Health) आणि नैतिकता या आधारावर मर्यादा घालू शकते. उदाहरणार्थ, महामारीच्या वेळी सभा प्रतिबंधित केली जाऊ शकते.

2. राष्ट्रीय सुरक्षा आणि शांती व्यवस्था: राष्ट्रीय सुरक्षा, सार्वजनिक शांती आणि व्यवस्था राखण्यासाठी हक्कांवर निर्बंध घाले जाऊ शकते. उदाहरणार्थ, आपत्कालीन परिस्थितीत नागरी स्वातंत्र्य प्रतिबंधित केले जाऊ शकते.

3. कलम 19(2) - स्वातंत्र्य हक्कावरील निर्बंध: भाषण स्वातंत्र्यावर राज्य राष्ट्र विरोधी कार्यक्रम, अपमानजनक भाषण, लोकप्रेरणा आणि राजकीय व्यवस्था भंग या आधारावर मर्यादा घालू शकते. उदाहरणार्थ, देशद्रोही भाषणावर प्रतिबंध घाले जाऊ शकते.

4. आपत्कालीन परिस्थिती: संविधानाच्या कलम 352 अंतर्गत राष्ट्रीय आपत्कालीन घोषणा करून राज्य कलम 19 आणि 21 चे हक्क स्थगित करू शकते. तथापि, कलम 20 आणि 21 (जीवन अधिकार) पूर्णतः निरस्त केले जाऊ शकत नाहीत.

5. अल्पसंख्यांक हक्कांवरील निर्बंध: सांस्कृतिक व शैक्षणिक हक्कांवर राज्य सार्वजनिक शिक्षण आणि वित्तपुरवठा संबंधी काही मर्यादा घालू शकते.

6. न्यायिक समीक्षा आणि संवैधानिक संशोधन: सुप्रीम कोर्ट कलम 32 अंतर्गत मूलभूत हक्कांचे उल्लंघन रोखू शकते. तथापि, संविधान संशोधनाद्वारे मूलभूत हक्कांमध्ये बदल केले जाऊ शकतात (उदा. 44वा संशोधन).

7. पद्धत आणि प्रक्रिया: यावरील मर्यादा विधिमान्य, समंजस आणि न्यायसंगत असणे आवश्यक आहे.

महत्त्वपूर्ण उदाहरणे: (१) आपत्कालीन काळात (1975-1977) राष्ट्रीय आपत्कालीन घोषणा करून नागरी हक्क स्थगित केले गेले. (२) कोविड-19 महामारीच्या काळात राज्य सभा प्रतिबंधित केली गई. (३) अलगाववादी कार्यक्रमांवर सरकारने निर्बंध घातले.

निष्कर्ष: मूलभूत हक्क महत्त्वपूर्ण असले तरी राज्य विधिमान्य कारणांवरून त्यांवर मर्यादा घालू शकते. तथापि, यावरून राज्य निरंकुश होऊ शकत नाही. सुप्रीम कोर्ट मूलभूत हक्कांच्या मूल संरचनेचे संरक्षण करते.

More: मूलभूत हक्कांवरील निर्बंध आणि अपवाद विस्तारपूर्वक दिले आहेत.

How did you do?

Question 6

PYQ 15.0 marks

Discuss the nature and significance of Directive Principles of State Policy (DPSP) in the Indian Constitution.

Try answering in your head first.

Model answer

The **Directive Principles of State Policy (DPSP)**, enshrined in **Part IV (Articles 36-51)** of the Indian Constitution, represent the social, economic, and political philosophy of the Constitution makers. They serve as **guidelines** for the State to establish a welfare state.

**1. Non-justiciable Nature:** Unlike Fundamental Rights, DPSPs are **non-justiciable** (Article 37), meaning courts cannot enforce them. However, they are **fundamental in governance** and must be applied by the State while making laws.

**2. Sources of Inspiration:** DPSPs draw from **Irish Constitution**, **Spanish Constitution**, and **socialist principles**. They reflect the visions of **Nehru** (socialist), **Gandhi** (Gandhian), and **Ambedkar** (liberal).

**3. Classification:**
- **Socialistic**: Articles 38, 39, 41, 42, 43 (welfare state, economic justice).
- **Gandhian**: Articles 40, 43, 46, 47, 48 (panchayats, prohibition, cottage industries).
- **Liberal-Intellectual**: Articles 44, 45, 48A, 49, 50, 51 (UCC, education, environment).

**4. Conflicts and Judicial Interpretation:** Initially, in **Champakam Dorairajan (1951)**, Fundamental Rights prevailed over DPSPs. However, post-**Kesavananda Bharati (1973)** and **Minerva Mills (1980)**, courts established **harmonious construction** - both must be balanced. **42nd Amendment (1976)** elevated DPSPs.

**5. Implementation Examples:** Article 39(b)-(c) inspired **land reforms**; Article 48A led to **environment protection laws**; Article 45 achieved **RTE (Article 21A)**; Article 40 realised through **73rd Amendment (Panchayati Raj)**.

In conclusion, DPSPs transform the Constitution from a **legal document** to a **dynamic instrument of social revolution**, guiding India towards **economic democracy** and **social justice** while complementing Fundamental Rights.

More: This is a comprehensive 250+ word model answer covering definition, classification, judicial evolution, examples, and conclusion as per UPSC Mains standards (15 marks question).

How did you do?

Question 7

PYQ 2.0 marks

73 वा घटनात्मक दुरुस्ती कायदा कशाशी संबंधित आहे? स्पष्ट करा.

Try answering in your head first.

Model answer

73 वा घटनात्मक दुरुस्ती कायदा **1992 मध्ये** अंमलात आला आणि त्यातून **पंचायती राज संस्थांच्या त्रिस्तरीय संरचनेला घटनात्मक दर्जा** देण्यात आला.

1. **ग्रामीण स्थानिक स्वराज्य मजबूत करणे:** गाव, ब्लॉक आणि जिल्हा स्तरावर निवडित पंचायती स्थापन, महिलांसाठी 1/3 आरक्षण.

2. **नियमित निवडणुका:** राज्य निवडणूक आयोग स्थापन, 5 वर्षांचा कालावधी.

3. **निधीची तरतूद:** राज्य वित्त आयोग स्थापन.[1][5]

More: 73 व्या दुरुस्तीने पंचायतींना भाग IX जोडून घटनात्मक दर्जा दिला. उदाहरण: ग्रामपंचायत निवडणुका अनिवार्य.[1]

How did you do?

Question 8

PYQ 2.0 marks

74 व्या घटनादुरुस्ती कायद्याचे महत्त्व स्पष्ट करा.

Try answering in your head first.

Model answer

**74 व्या घटनादुरुस्ती कायद्याने** **भाग IX-A जोडून नगरपालिकांना घटनात्मक मान्यता** दिली. **1 जून 1993 रोजी लागू** झाला.

1. **शहरी स्थानिक स्वराज्य:** नगरपंचायत, महानगरपालिका, नगरपरिषदांची त्रिस्तरीय रचना.

2. **आरक्षण:** महिलांसाठी 1/3 जागा, OBC/SC/ST प्रमाणे.

3. **वित्त आयोग:** नगरपालिकांसाठी निधीची शिफारस.[1][5]

More: 74 वी दुरुस्ती शहरी स्थानिक स्वराज्याशी जोडली. उदाहरण: BMC निवडणुका.[1]

How did you do?

Question 9

PYQ 3.0 marks

101 व्या आणि 103 र्या घटनादुरुस्ती कायद्यांचे वैशिष्ट्ये सांगा.

Try answering in your head first.

Model answer

**101 व्या घटना दुरुस्ती अधिनियम, 2016** ने **जीएसटी** लागू केला, **1 जुलै 2017** पासून.

**103 र्या घटनात्मक दुरुस्ती कायदा, 2019** ने **आर्थिक दृष्ट्या दुर्बल घटकांना 10% आरक्षण** दिले.

1. **GST चे फायदे:** एक कर, एक देश; जटिल करप्रणाली संपुष्टात.

2. **EWS आरक्षण:** सामान्य श्रेणीतील गरीबांसाठी, 50% मर्यादेत वाढ.

उदाहरण: GST ने राज्य-केंद्र कर संपले.[1]

More: 101 वी GST साठी, 103 EWS साठी महत्त्वाची.[1]

How did you do?

Question 10

PYQ 4.0 marks

राष्ट्रीय आणि राज्य आणीबाणीमध्ये मुख्य फरक काय आहे? विस्तारपूर्वक स्पष्ट करा.

Try answering in your head first.

Model answer

राष्ट्रीय आणीबाणी आणि राज्य आणीबाणीमध्ये महत्त्वाचे फरक आहेत जे संविधानाच्या विविध कलमांद्वारे स्पष्ट केले आहेत.

1. प्रभावाचे क्षेत्र: राष्ट्रीय आणीबाणी संपूर्ण देशावर परिणाम करते आणि देशातील सर्व राज्यांचे शासन प्रभावित करते. याउलट, राज्य आणीबाणी केवळ विशिष्ट राज्यावर परिणाम करते आणि त्या राज्याचे शासन नियंत्रित करते.

2. घोषणा करणारी संस्था: राष्ट्रीय आणीबाणी भारताचे राष्ट्रपती घोषित करतात, तर राज्य आणीबाणी संबंधित राज्याचा राज्यपाल घोषित करतो.

3. नियंत्रण आणि शक्ती: राष्ट्रीय आणीबाणीच्या काळात केंद्रीय सरकार सर्व शक्ती हातात घेते आणि राज्य सरकारांवर नियंत्रण करते. राज्य आणीबाणीच्या काळात राज्यपाल संबंधित राज्यावर नियंत्रण करतात.

4. विधानमंडळांचा निलंबन: राष्ट्रीय आणीबाणीदरम्यान लोकसभा तात्पुरते निलंबित केली जाऊ शकते. राज्य आणीबाणीदरम्यान राज्य विधानमंडळ निलंबित केले जाते.

5. कारणे: राष्ट्रीय आणीबाणी युद्ध, बाह्य आक्रमण किंवा सशस्त्र बंडामुळे घोषित होते, तर राज्य आणीबाणी राज्यातील संवैधानिक यंत्रणा खराब झाल्यामुळे घोषित होते.

निष्कर्ष म्हणून, राष्ट्रीय आणीबाणी हा देशव्यापी संकट, तर राज्य आणीबाणी हा क्षेत्रीय संकट दर्शवतो.

More: वरीलप्रमाणे विस्तारपूर्वक उत्तर दिले आहे.

How did you do?

Question 11

PYQ 4.0 marks

राष्ट्रीय आणीबाणीचा कमाल कालावधी किती असतो आणि तो कसा वाढवता येतो?

Try answering in your head first.

Model answer

राष्ट्रीय आणीबाणीचा कमाल कालावधी हा संविधानात मर्यादित नाही, ज्याचा अर्थ आणीबाणी अनिश्चित काळासाठी चालू राहू शकते.

1. सुरुवातीचा कालावधी: आणीबाणीचा सुरुवातीचा कालावधी 6 महिने मर्यादित केला होता. तथापि, संसदेच्या मंजुरीशिवाय तो 6 महिन्यांपेक्षा जास्त काळ स्वयंचलितपणे वाढत नाही.

2. संसदीय मंजुरी: 6 महिन्यानंतर आणीबाणी वाढवण्यासाठी संसदेची मंजुरी आवश्यक आहे. संसद (लोकसभा आणि राज्यसभा दोन्ही) आणीबाणीला संमती दिल्यास ती वाढवता येते.

3. पुनरावृत्ती मंजुरी: प्रत्येक 6 महिन्यांनी संसदेकडून नवीन मंजुरी घेऊन आणीबाणी वाढवता येते. संसद चाहे तरी आणीबाणीला रद्द करू शकते.

4. ऐतिहासिक उदाहरण: 1975-1977 चे आणीबाणी लगातार संसदीय समर्थनाने अंदाजे 2 वर्षांपर्यंत चालू होते. हे दर्शविते की आणीबाणी दीर्घकाळ सक्रिय राहू शकते.

निष्कर्ष म्हणून, राष्ट्रीय आणीबाणीचा कमाल कालावधी नाही, परंतु संसदीय नियंत्रणाद्वारे त्याचे निरीक्षण केले जाते.

More: वरीलप्रमाणे विस्तारपूर्वक उत्तर दिले आहे.

How did you do?

Question 12

PYQ 6.0 marks

1975 च्या आणीबाणीचे कारण काय होते? त्यामुळे काय परिणाम झाले?

Try answering in your head first.

Model answer

1975 च्या आणीबाणीचे कारण आणि परिणाम खाली विस्तारपूर्वक स्पष्ट केले आहेत.

कारणे:

1. सामाजिक अशांती आणि विरोध: 1975 मध्ये भारतात व्यापक स्तरावर सामाजिक विरोध, हड़तालें आणि आंदोलने सुरू झाली होती. महात्मा गांधीचे अनुयायी जयप्रकाश नारायण (JP) यांच्या नेतृत्वात JP आंदोलन शुरू झाला होता.

2. सरकारी अस्थिरता: इंदिरा गांधीच्या सरकारवर गंभीर प्रश्नचिन्हे उपस्थित होती आणि तिचे शासन कमजोर पडत होते.

3. संवैधानिक संकट: 1974 मध्ये उच्च न्यायालयाने इंदिरा गांधीच्या निवडणुकीला अवैध ठरवले होते, ज्यामुळे राजकीय तणाव वाढला.

परिणाम:

1. मूलभूत अधिकारांचे निलंबन: आणीबाणीदरम्यान नागरिकांचे मूलभूत अधिकार निलंबित केले गेले. सभा, संघ आणि अभिव्यक्तीची स्वातंत्र्य मर्यादित केली गई.

2. 39वी संवैधानिक दुरुस्ती: आणीबाणीदरम्यान 39वी दुरुस्ती केली गई, ज्यामुळे राष्ट्रपती, उपराष्ट्रपती, प्रधानमंत्री आणि लोकसभा अध्यक्ष यांच्या निवडणुकीतील विवादांचा निर्णय न्यायपालिकेच्या जागावर संसदीय प्राधिकारणाद्वारे घेण्यात आला.

3. न्यायपालिकेवरील प्रभाव: न्यायपालिका कार्यकारिणीच्या नियंत्रणाखाली आली आणि त्याचे स्वतंत्र्य कमी झाले.

4. पोलीस आणि नोकरशाही: पोलीस आणि नोकरशाहीचा दुरुपयोग नागरिकांविरुद्ध हत्यारे म्हणून केला गेला.

5. राजकीय दमन: हजारो विरोधक नेते आणि कार्यकर्ते अटक करण्यात आले आणि त्यांची शारीरिक व मानसिक छळ केली गई.

निष्कर्ष: 1975-1977 चा आणीबाणी भारतीय लोकशाहीचा सर्वात गंभीर संकट होता, ज्यामुळे संविधानात 44वी दुरुस्ती करून आणीबाणीच्या शक्तींवर अंकुश घालण्यात आला.

More: वरीलप्रमाणे विस्तारपूर्वक उत्तर दिले आहे.

How did you do?

मूलभूत हक्क

Multiple choice

Descriptive & long-form

Score-tracking is paywalled.

The Joy of Learning

Login

The Joy of Learning

Sign-up

The Joy of Learning

Forgot Password

मूलभूत हक्क

Multiple choice

Descriptive & long-form

Score-tracking is paywalled.

Rank

eBook

Online Test Series + eBook

Book is added to your cart!