Login
OR
Don't worry. We'll fix this for you!
मराठी व्याकरणात क्रियापद म्हणजे अशा शब्दांना म्हणतात जे कर्ता किंवा विषयाने केलेली कृती, घटना, अवस्था किंवा प्रक्रिया दर्शवितात. उदाहरणार्थ, 'खाणे', 'धावणे', 'बोलणे' हे सर्व क्रियापद आहेत कारण ते कोणीतरी काहीतरी करत असल्याचा अर्थ देतात.
क्रियापद म्हणजे काय? क्रियापद हे अशा शब्दांचे वर्ग आहे जे क्रिया दर्शवतात. हे कर्ता की केलेली क्रिया, त्याची स्थिती किंवा त्याचा अवस्थाबोध करतात.
व्याकरणात क्रियापदांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आहे कारण वाक्य रचनेत ते कर्त्याच्या क्रियेचा आधार बनतात. शब्दशः जर वाक्याला आपण 'जगाचा पायाचा पाट' म्हणाल, तर क्रियापद हा त्या पायाचा हालचाल करणारा भाग आहे.
क्रियापदांना स्वरूपानुसार वेगवेगळ्या प्रकारांमध्ये विभागले जाते. ते पुढील प्रकारात मोडतातः
क्रियापदांचे रूप म्हणजे त्यांचा स्वरूप, जो कर्ता, वेळ आणि क्रियेच्या स्वरूपानुसार बदलतो. मराठी भाषेतील काही महत्त्वाच्या रूपांत खालीलप्रमाणे आहेत:
काळ म्हणजे क्रियेच्या घडण्याचा कालखंड. मराठी भाषेत तीन प्रमुख काळ असतात:
वार्त्य म्हणजे कर्ता व क्रियापदाचा नातं दर्शविणारा प्रकार. मराठीमध्ये मुख्यतः तीन प्रकार असतात:
क्रियापदाच्या रूपांत कर्त्याच्या विभक्ती (case) आणि लिंग (gender) यांचा परिणामही होतो. उदा. स्त्रीलिंगी कर्त्यासाठी, बहुवचन कर्त्यासाठी वेगळे रूप वापरले जाते. त्यासाठी योग्य सूचक प्रत्ययांचा वापर आवश्यक असतो.
क्रियापदांचे altro दृष्टिकोनातून वर्गीकरण खालीलप्रमाणे:
सकरात्मक क्रियापदामध्ये कर्मविशेष असतो, म्हणजे क्रिया कुणावर/काठे केली जाते. अकर्मक क्रियापदामध्ये कर्म नसतो. उदाहरणे:
संपूर्ण क्रियापद स्वतंत्रपणे कृती दर्शवू शकतात, तर अपूर्ण क्रियापद काही ठरलेल्या मदतीशिवाय पूर्ण नाहीत. उदा. 'करणे' (मदतीशिवाय) अपूर्ण आहे, 'वाचतो' (स्वतंत्र) पूर्ण आहे.
यामध्ये दोन किंवा अधिक कर्ते एकमेकांवर क्रिया करतात. उदा. "दोघे एकमेकांना सामोरे गेले."
क्रियापदांच्या रूपांतरासाठी काही स्वरुपबद्ध नियम आणि व्याकरणीय संबंध लक्षात घेणे आवश्यक असते. त्यात संधी नियम, समास, विभक्तीचा समावेश होतो.
जेव्हा दोन किंवा अधिक शब्द एकत्र येतात, तेव्हा तिथे विरामविराम न करता शब्दांच्या काही अक्षरांमध्ये बदल होतो, त्याला संधी नियम म्हणतात. क्रियापदांच्या रूपांत देखील हे लागू होते.
क्रियापद समासाच्या संयोगाने काही वेळा अल्प होतो किंवा त्याचा अर्थ बदलू शकतो. त्यामुळे समासाचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे (अधिक माहिती समास या उपप्रकरणात आहे).
कर्त्याच्या विभक्तीनुसार क्रियापदांचे प्रत्यय व लिंग बदलते. उदा. "तू म्हणशील" (एकवचन), "तुम्ही म्हणाल" (बहुवचन).
| काळ | उदाहरण (कर्तृत्व वार्त्यात) | साधे रूप |
|---|---|---|
| भूतकाळ (Past) | राम शाळेत गेला | गेला |
| वर्तमानकाळ (Present) | राम पुस्तक वाचतो | वाचतो |
| भविष्यकाळ (Future) | राम उद्या येईल | येईल |
वार्त्यांचे स्वरूप क्रियापदाच्या भूमिकेनुसार बदलते. मराठीत वार्त्यांच्या प्रकारांची रचना खालीलप्रमाणे आहे.
graph TD A[वार्त्याचे प्रकार] --> B(कर्तृत्व वार्त्य) A --> C(कर्म वार्त्य) A --> D(मध्यम वार्त्य) B --> E[कर्त्याने कृती केली] C --> F[क्रियेला कर्मावर परिणाम] D --> G[कर्त्याने स्वतःसाठी केली]
वार्त्य म्हणजे काय? वार्त्याचे प्रकार हे दर्शवतात की क्रियेतील कर्ता, कर्म, व सक्रियक यांचे परस्पर संबंध कसे आहेत.
मराठी क्रियापदांच्या रूपांत विविध नियम लागू होतात ज्यामुळे त्यांचे शुद्ध आणि योग्यरित्या वापर सुनिश्चित होतो. यामध्ये कालसूचक प्रत्यय, कर्तृविभक्ती यांचा विचार केला जातो. सांगितलेले नियम लक्षात ठेवणे गरजेचे आहे कारण परीक्षांमध्ये या प्रकारच्या प्रश्नांची विचारणा सतत होते.
Step 1: कर्ता: राम (पुरुष, एकवचन)
Step 2: काळ: वर्तमानकाळ
Step 3: पुरुष आणि संख्या लक्षात घेऊन 'जा' या मूळ क्रियापदाला नदी स्वरूप देणे.
Answer: जातो (पुरुष, एकवचन, वर्तमानकाळ क्रियापद रूप)
Step 1: कर्ता: मुलगी (स्त्री, एकवचन)
Step 2: काळ: भूतकाळ
Step 3: 'वाचणे' या मूळ क्रियापदाचा स्त्रीलिंगी भूतकालीन रूप 'वाचली' आहे.
Answer: होय, 'वाचली' भूतकाळातील स्त्रीलिंगी कर्तृत्व वार्त्याचे योग्य रूप आहे.
Step 1: क्रिया कर्माबाबत झाली आहे यामुळे कर्म वार्त्याचा वापर आहे.
Step 2: 'लिहणे' या क्रियापदाचा भूतकाळातील कर्म वार्त्याचा रूप म्हणजे 'लिहिले गेले'.
Answer: "लिहिले गेले" हा भूतकाळातील कर्म वार्त्याचा रूप आहे.
Step 1: 'जाईल' हे शब्द भविष्यात होणाऱ्या क्रियेस सूचित करतो.
Step 2: पुरुष, एकवचन असल्याने 'जा' या मूळ क्रियापदाला भविष्यकाळीन प्रत्यय जोडला आहे.
Answer: 'जाईल' हे भविष्यकाळातील कर्तृत्व वार्त्याचे रूप आहे.
Step 1: प्रत्येक पर्याय तपासा.
(a) 'गेला' - भूतकाळ, कर्तृत्व वार्त्याचा.
(b) 'जाते' - वर्तमानकाळ, स्त्रीलिंगी, कर्तृत्व वार्त्याचा. योग्य आहे.
(c) 'वाचले जाते' - वर्तमान कर्म वार्त्य, कर्तृत्वक नाही.
(d) 'खेळलीत' - भूतकाळ बहुवचनी, स्त्रीलिंगी, कर्तृत्व वार्त्याचा.
Answer: (b) ही वर्तमानकाळातील कर्तृत्व वार्त्याचे रूप आहे.
When to use: काळ ओळखताना वेळ व संदर्भ तपासण्यासाठी.
When to use: क्रियापदाचे वार्त्य ओळखताना.
When to use: परीक्षा प्रश्नांची अचूक उत्तरे द्यायची असतील तेव्हा.
When to use: क्रियापदांचे रूप ओळखताना व संधी प्रभाव तपासताना.
When to use: अचूक लिखाण व ओळख करायची असताना.
Progress tracking is paywalled — subscribe to mark subtopics as understood and save your streak.
Go to practice →
Your Score
Your Rank
| Rank | Name | Score |
|---|
