पेशवाई

Question 1

PYQ 1.0 marks

मराठा साम्राज्य के संस्थापक को औपचारिक रूप से कब रायगढ़ में छत्रपति के रूप में ताज पहनाया गया था?

A 6 जून 1674 B 14 जनवरी 1761 C 18 नवंबर 1772 D 30 अगस्त 1773

Why: मराठा साम्राज्य के संस्थापक शिवाजी को 6 जून, 1674 को रायगढ़ किले में छत्रपति के रूप में ताज पहनाया गया था। यह राज्याभिषेक मराठा संप्रभुता का प्रतीक था और हिंदवी स्वराज्य की स्थापना को चिह्नित करता था। अन्य विकल्प पानीपत तीसरे युद्ध और पेशवा काल की घटनाओं से संबंधित हैं[2][3][4].

Question 2

PYQ 1.0 marks

पानीपत का तीसरा युद्ध कब लड़ा गया था?

A 14 जनवरी 1761 B 6 जून 1674 C 1636 D 1818

Why: पानीपत का तीसरा युद्ध 14 जनवरी 1761 को मराठों और अहमद शाह अब्दाली के बीच लड़ा गया था। इस युद्ध में मराठों की हार हुई, जो उत्तर भारत में उनकी शक्ति की गिरावट का प्रारंभिक बिंदु था[3].

Question 3

PYQ 1.0 marks

मराठा साम्राज्य का अंत कब हुआ?

A 1674 B 1761 C 1773 D 1818

Why: मराठा साम्राज्य का अंत 1818 में ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी द्वारा पेशवा बाजीराव द्वितीय की हार के बाद हुआ। इससे पहले 1674 में शिवाजी का राज्याभिषेक हुआ था[2][4].

Question 4

PYQ 1.0 marks

शिवाजी ने सबसे पहले कौन सा किला जीता था?

A रायगढ़ B तोरणा C सतारा D पानीपत

Why: शिवाजी ने 1645 में फोर्ट तोरणा जीता, जो मराठा साम्राज्य की शुरुआत का प्रतीक था। यह बीजापुर सल्तनत से लोगों को मुक्त करने का प्रारंभिक कदम था[2].

Question 5

PYQ 1.0 marks

मराठा साम्राज्य के उदय का मुख्य कारण क्या था?

A महाराष्ट्र के लोगों में व्याप्त सामाजिक चेतना B मुगलों की कमजोरी C कुतुबशाही शासकों द्वारा मराठा सरदारों को प्रदत्त प्रश्रय D बीजापुर सल्तनत की मजबूती

Why: मराठा साम्राज्य के उदय का मुख्य कारण महाराष्ट्र के लोगों में व्याप्त सामाजिक चेतना थी, जिसने शिवाजी को हिंदवी स्वराज्य स्थापित करने के लिए प्रेरित किया[6].

Question 6

PYQ 1.0 marks

निजाम शाही राजवंश का अंत कब हुआ?

A 1296 B 1607 C 1636 D 1674

Why: निजाम शाही राजवंश का अंत 1636 में हो गया, जिसके बाद बीजापुर सल्तनत का प्रभाव बढ़ा और मराठा उदय की पृष्ठभूमि बनी[3].

Question 7

PYQ 1.0 marks

पेशवा की उपाधि किसे दी गई थी?

A बालाजी विश्वनाथ B बाजीराव प्रथम C माधवराव D रघुनाथ राव

Why: 1713 ई. में मराठा साम्राज्य के शासक शाहू जी ने बालाजी विश्वनाथ को पेशवा की उपाधि दी थी। यह पेशवाई की शुरुआत का प्रतीक था। अन्य विकल्प गलत हैं क्योंकि बाजीराव प्रथम उनके पुत्र थे और बाद में पेशवा बने।[1][2]

Question 8

PYQ 1.0 marks

बाजीराव प्रथम ने कब दिल्ली पर आक्रमण किया?

A 1728 ई. B 1737 ई. C 1741 ई. D 1750 ई.

Why: बाजीराव प्रथम ने 1737 ई. में दिल्ली पर आक्रमण किया, जिससे मुगल बादशाह मोहम्मद शाह (रंगीला) को दिल्ली छोड़नी पड़ी। वह दिल्ली पर आक्रमण करने वाला प्रथम पेशवा था।[1][2]

Question 9

PYQ 2.0 marks

निम्नलिखित में से कौन सा कथन सही है?
1. बालाजी विश्वनाथ पेशवा बने।
2. बाजीराव प्रथम ने निजाम को पालखेड़ा में हराया।
3. माधवराव ने शाहआलम द्वितीय को दिल्ली की गद्दी पर बैठाया।

A केवल 1 B 1 और 2 C 2 और 3 D 1, 2 और 3

Why: सभी कथन सही हैं। बालाजी विश्वनाथ को 1713 में पेशवा बनाया गया। बाजीराव ने 1728 में पालखेड़ा (नासिक) में निजाम को हराया। माधवराव ने पानीपत के बाद मुगल बादशाह शाहआलम द्वितीय को पेंशन देकर दिल्ली की गद्दी पर बैठाया।[1][2][3]

Question 10

PYQ 1.0 marks

पेशवाओं के कालक्रम को सही क्रम में लगाइए:
(1) माधवराव पेशवा की मृत्यु
(2) बालाजी बाजीराव का पेशवा पदभार ग्रहण
(3) बाजीराव प्रथम का पेशवा पदभार ग्रहण
(4) पानीपत का तीसरा युद्ध

A 3, 2, 4, 1 B 2, 3, 1, 4 C 1, 4, 2, 3 D 4, 1, 3, 2

Why: सही क्रम: बाजीराव प्रथम (1720), बालाजी बाजीराव (नाना साहेब, 1740), पानीपत तीसरा युद्ध (1761), माधवराव की मृत्यु (1772)। यह पेशवाई के ऐतिहासिक घटनाक्रम को दर्शाता है।[2][7]

Question 11

PYQ 1.0 marks

अभिकथन (A): ब्रिटिश क्षेत्रों का विस्तार करने के लिए व्यपगत का सिद्धांत (डॉक्ट्रिन ऑफ़ लैप्स) लागू किया गया था।
कारण (R): इसने अंग्रेजों को प्रत्यक्ष पुरुष उत्तराधिकारी न होने वाले राज्यों पर कब्ज़ा करने की अनुमति दी।

A दोनों A और R सत्य हैं और R, A का सही कारण है। B दोनों A और R सत्य हैं लेकिन R, A का सही कारण नहीं है। C A सत्य है लेकिन R असत्य है। D A असत्य है लेकिन R सत्य है।

Why: डॉक्ट्रिन ऑफ लैप्स लॉर्ड डलहौजी द्वारा 1848 में लागू की गई ब्रिटिश विस्तारवादी नीति थी। यह सिद्धांत कहता था कि यदि कोई भारतीय शासक के कोई प्राकृतिक पुरुष उत्तराधिकारी नहीं है, तो राज्य ब्रिटिश साम्राज्य में विलय हो जाएगा, गोद लेने को मान्यता नहीं दी जाएगी। इससे झांसी, नागपुर, अवध जैसे कई राज्य अंग्रेजों के अधीन आए, जिससे भारतीय शासकों में व्यापक असंतोष फैला और 1857 के विद्रोह का एक प्रमुख कारण बना। दोनों अभिकथन और कारण सत्य हैं तथा कारण अभिकथन का सही स्पष्टीकरण है। इसलिए सही विकल्प A है。[1]

Question 12

PYQ 1.0 marks

ईस्ट इंडिया कंपनी ने दिल्ली पर नियंत्रण कब किया?

A 1757 में प्लासी युद्ध के बाद B 1764 में बक्सर युद्ध तथा 1765 में इलाहाबाद की संधि के बाद C 1803 में D 1857 में

Why: ईस्ट इंडिया कंपनी ने 1764 में बक्सर युद्ध में मुगल सम्राट शाह आलम द्वितीय, अवध के नवाब शुजा-उद-दौला और बंगाल के नवाब मीर कासिम की संयुक्त सेना को पराजित किया। इसके बाद 1765 में इलाहाबाद की संधि द्वारा कंपनी को बंगाल, बिहार और उड़ीसा की दीवानी प्राप्त हुई तथा मुगल सम्राट ने दिल्ली पर कंपनी का अप्रत्यक्ष नियंत्रण स्वीकार कर लिया। यह ब्रिटिश विस्तार का महत्वपूर्ण चरण था। इसलिए सही विकल्प B है。[3]

Question 13

PYQ 1.0 marks

ईस्ट इंडिया कंपनी के शासन को भारत से समाप्त कर क्राउन का सीधा शासन कब आरंभ किया गया?

A 1857 ई. के विद्रोह के बाद 1861 ई. में B 1858 ई. में C 1876 ई. में D 1909 ई. में

Why: 1857 के प्रथम स्वतंत्रता संग्राम (सिपाही विद्रोह) के बाद ब्रिटिश संसद ने 1858 में ईस्ट इंडिया कंपनी के शासन को समाप्त कर भारत में ब्रिटिश क्राउन के सीधे शासन की स्थापना की। 2 अगस्त 1858 को क्वीन विक्टोरिया का घोषणापत्र जारी हुआ और 1 नवंबर 1858 से क्राउन रूल प्रारंभ हुआ। 1861 में भारतीय परिषद् अधिनियम द्वारा शासन संरचना में सुधार किया गया। इसलिए सही विकल्प A है。[3]

Question 14

PYQ 1.0 marks

भारत में अंग्रेजी बस्तियों में पाठशालाओं की स्थापना कर अंग्रेजी शिक्षा का सूत्रापात किस वर्ष किया गया?

A 1650 ई. B 1698 ई. C 1715 ई. D 1813 ई.

Why: ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी ने 1698 ई. में कलकत्ता, मद्रास और बॉम्बे की अंग्रेजी बस्तियों में पाठशालाओं की स्थापना की, जो भारत में आधुनिक अंग्रेजी शिक्षा का प्रारंभिक सूत्रपात था। यह कंपनी के धार्मिक और नैतिक दायित्वों के प्रचार का हिस्सा था, हालांकि व्यापक शिक्षा नीति मैकाले (1835) और वुड्स डिस्पैच (1854) के बाद विकसित हुई। इसलिए सही विकल्प B है。[4]

Question 15

PYQ 1.0 marks

चंपारण कृषि कानून कब पारित किया गया था?

A 1908 B 1913 C 1918 D 1920

Why: चंपारण कृषि कानून 1918 में ब्रिटिश सरकार द्वारा बिहार के चंपारण जिले में किसानों की शिकायतों के समाधान हेतु पारित किया गया। ब्रिटिश बागान मालिक किसानों को अपनी 3/20 भूमि पर नील की जबरन खेती (तिनकाथिया प्रथा) कराते थे। महात्मा गांधी के सत्याग्रह के बाद यह कानून बना, जो ब्रिटिश शासन की कृषि नीतियों का उदाहरण है। इसलिए सही विकल्प C है。[5]

Question 16

PYQ 1.0 marks

संस्कृतीकरण की प्रक्रिया में निम्नलिखित में से कौन-सा कारक आवश्यक है?

A. धार्मिक विश्वास
B. आर्थिक
C. सांस्कृतिक
D. राजनीतिक

A धार्मिक विश्वास B आर्थिक C सांस्कृतिक D राजनीतिक

Why: श्रीनिवास ने कहा कि संस्कृतीकरण आमतौर पर तभी संभव होता है जब संबंधित समूह में राजनीतिक या आर्थिक सुधार हो। आर्थिक उन्नति किसी समूह को उच्च जातियों से जुड़ी प्रथाओं को अपनाने के लिए आवश्यक संसाधन और अवसर प्रदान करती है, जिससे संस्कृतिकरण में सहायता मिलती है। राजनीतिक शक्ति भी महत्वपूर्ण है लेकिन प्रश्न के संदर्भ में आर्थिक कारक प्रमुख है। इसलिए सही उत्तर B है।[1]

Question 17

PYQ 1.0 marks

विल्फ्रेडो पैरेटो किस सिद्धांत के लिए प्रसिद्ध हैं जो सामाजिक परिवर्तन से संबंधित है?

A. संस्कृतीकरण
B. कुलीन वर्ग का संचलन
C. हरित क्रांति
D. आधुनिकीकरण

A संस्कृतीकरण B कुलीन वर्ग का संचलन C हरित क्रांति D आधुनिकीकरण

Why: विल्फ्रेडो पैरेटो, एक इतालवी समाजशास्त्री और अर्थशास्त्री ने, कुलीन वर्ग के संचलन के सिद्धांत का प्रस्ताव रखा, जिसमें कुलीन वर्ग के संचलन को सामाजिक परिवर्तन के एक प्रेरक बल के रूप में केंद्रित किया गया है। यह सिद्धांत सामाजिक सुधार और परिवर्तन की प्रक्रिया को समझाने में महत्वपूर्ण है। इसलिए सही उत्तर B है।[1]

Question 18

PYQ 1.0 marks

आधुनिकीकरण का जातिगत कठोरता पर क्या प्रभाव पड़ता है?

A जातिगत कठोरता में वृद्धि B जातिगत कठोरता में कमी C कोई प्रभाव नहीं D जाति का लोप

Why: आधुनिकीकरण आम तौर पर सामाजिक गतिशीलता और पारंपरिक बाधाओं, जिसमें जाति भी शामिल है, को तोड़ने को बढ़ावा देता है। यह एक अधिक योग्यता-आधारित, समतावादी समाज को प्रोत्साहित करता है, इस प्रकार जातिगत कठोरता को कम करता है। जातिगत कठोरता में वृद्धि आधुनिकीकरण के सिद्धांतों के विपरीत है। इसलिए सही उत्तर B है।[8]

Question 19

PYQ 1.0 marks

महाराष्ट्र राज्याची निर्मिती कधी झाली?

A 1 नोव्हेंबर 1956 B 1 मे 1960 C 26 जानेवारी 1950 D 15 ऑगस्ट 1947

Why: महाराष्ट्र राज्याची निर्मिती 1 मे 1960 रोजी झाली. भारतातील भाषिक आधारावर राज्यांची पुनर्रचना करण्यात आली आणि गुजरातपासून विभक्त झाल्यानंतर महाराष्ट्र भारतातील 14 वे राज्य म्हणून स्थापन झाला. या दिवसाला महाराष्ट्र दिन म्हणून साजरा केला जातो. तर 1 नोव्हेंबर 1956 ला मुंबई राज्य अस्तित्वात आले होते, परंतु सध्याचे एकीकृत मराठी भाषिक महाराष्ट्र 1 मे 1960 ला तयार झाले.

Question 20

PYQ 1.0 marks

महाराष्ट्र राज्याची राजधानी आणि उपराजधानी कोणती आहेत?

A मुंबई राजधानी, पुणे उपराजधानी B मुंबई राजधानी, नागपूर उपराजधानी C नागपूर राजधानी, मुंबई उपराजधानी D पुणे राजधानी, नागपूर उपराजधानी

Why: महाराष्ट्र राज्याची स्थापनेनंतर मुंबई ही राजधानी आणि नागपूर ही उपराजधानी निश्चित केली गेली. हे निर्णय राज्याची राजकीय आणि प्रशासनिक शक्ती दोन्ही केंद्रांमध्ये केंद्रित करण्यासाठी घेतले गेले होते. मुंबई हे भारताचे आर्थिक केंद्र आहे तर नागपूर हे विदर्भ प्रदेशाचे महत्त्वाचे शहर आहे.

Question 21

Question bank

खालिल आकृतीत ब्रिटिशांनी महाराष्ट्रावर नियंत्रण प्राप्‍त करण्यासाठी कोणता महत्त्वाचा प्रकार दाखविला आहे? आकृतीत महाराष्ट्राचा नकाशा, ब्रिटिश सैनिकांच्या छावणीं बिंदू आणि महाराष्ट्रातील मुख्य शहरांची नावे दिली आहेत.
खालील आकृती ब्रिटिश सैन्यांच्या महाराष्ट्रातील हालचाली दर्शविते. नकाशावर पुणे, औरंगाबाद, नाशिक यांसारखी प्रमुख ठिकाणे चिन्हांकित असून, ब्रिटिश सैन्य छावण्यांची लाल रंगाने कल्पना दिलेली आहे.

A सैन्य छावणी निर्माण करण्याचा प्रथम स्थान B व्‍यावसायिक कर आकारणी वाढविणे C स्थानिक राजकारणांसोबत धोरणात्मक संबंध स्थापन करणे D शिकस्त लोकोसंख्येवर संघटीत लक्ष ठेवणे

Why: ब्रिटिशांनी महाराष्ट्रावर नियंत्रण मिळवण्यासाठील प्रथम सैन्य छावणी स्थापना करून आसामध्ये नियंत्रण केला. त्यामुले सैन्य छावणी हा नियंत्रणाचा महत्त्वाचा प्रकार आहे.

Question 22

Question bank

ब्रिटिश राजाच्या संस्‍थापक महाराष्ट्रात कोणती आर्थिक धोरणे प्रधान होती?
खालिल आकृतीत 1800 ते 1850 दरम्यान ब्रिटिश राजाने महाराष्ट्रातील महत्त्वाच्या आर्थिक धोरणांची रूपरेषा दिली आहे, ज्यात कर आकारणी, भूसंपत्ती बदल आणि व्यापार नियमावली यांचे टप्पे दिले आहेत.

A जमिनीवर कर आकारणीचा वाढीव दबाव B औद्योगिक वस्तूंचा वाढता आयात C भारतीय चलनाचा इंग्लंडमध्ये उपयोग D महाराष्ट्रीयन वस्त्रोद्योगांचा संकुचन

Why: ब्रिटिशांनी महाराष्ट्रावर जमिनीवर कर आकारणी वाढविली आणि हेदोरध ट्यांचे आर्थिक धोरण प्रधान ठरले.

Question 23

Question bank

खालिल आकृतीत 1857 च्या स्वातंत्र्य संग्रामाच्या महाराष्ट्रातील प्रमुख ठिकाणांचे नकाशा दिलेला आहे. या नकाशावर कोणत्या शहरात स्वातंत्र्यसैनिक छावणीनुसार लढाई झाली होती?
खेरीज, पुणे, अहमदनगर आणि सताऱ्यासह महत्त्वाचे ठिकाणे चिन्हांकित केल्या आहेत ज्यावर तलवारीच्या चिन्हांनी युद्धस्थळे दर्शविली आहेत.

A पुणे आणि अहमदनगर B संगमपूर आणि नाशिक C सतारा आणि मुंबई D औरंगाबाद आणि नागपूर

Why: 1857 च्या स्वातंत्र्य संग्रामात पुणे आणि अहमदनगर येथे मोठ्या प्रमाणात ठिकाणे झाली होती, जिथे स्वातंत्र्यसैनिकांच्या ब्रिटिश सैन्याशी संघर्ष झाला.

Question 24

Question bank

ब्रिटिशांनी महाराष्ट्रातील स्थानिक राजे आणि सत्ता नियंत्रण कसे प्राप्त केले?
खालिल प्रवाहयोजना ब्रिटिशांकडील स्थानिक राजांच्या नियंत्रणासाठी उपसमी संधि, सैनिकी दबाव आणि प्रशासकीय सुधारणांद्वारे वापरलेले धोरण दर्शविते.

graph TD A[ब्रिटिश धोरण] --> B[उपसमीर संधि] B --> C[सैनिकी उपस्थिती] C --> D[स्थानिक राजांवर नियंत्रण] A --> E[प्रशासकीय सुधारणा] E --> D

A उपसमी संधी, सैनिक दबाव आणि प्रशासकीय सुधारणा B व्यावसायिक कर आकारणी कपात आणि सैनिक संधी C महाराष्ट्रीयत शिस्तभंगाचा प्रसार आणि जातीय अंदल D स्थानिक राजांना पाडून सत्ता नियंत्रण निर्मिती

Why: ब्रिटिशांनी स्थानिक राजांव तरातील नियंत्रण मिळवण्यासाठी उपसमीर संधि (subsidiary alliance) करून, सैनिक दबाव आणि प्रशासकीय सुधारणा या मार्गांनी अवलंब केला.

Question 25

Question bank

बिलासपूर येथे ब्रिटिशांच्या संस्थापलेल्य प्रशासनिक केंद्राचा उपयोग काय होता?
खालील आकृतीत बिलासपूरच्या ब्रिटिश प्रशासकीय इमारतींचे योजना दर्शविली आहेत ज्यात कार्यालये, निवासस्थान आणि धोरणात्मक संरक्षण बिंदू चिन्हांकित केले आहेत.

A प्रशासन व व्यवसायानंची केंद्रिकरण B सैनिकांच्या प्रशिक्षण आणि वापरासाठी केंद्र C स्थानिक व्यावसाय प्रबोधनासाठी बजारा D शिकस्त व सैनिक प्रसरासाथी संस्था

Why: ब्रिटिश प्रशासनिक केंद्रे बिलासपूरसारख्या प्रमुख प्रशासनासाथी केंद्रिकरण करीत होती, ज्यामुळे पूरक प्रशासन नियंत्रण ठेवणे शक्य झाले.

Question 26

Question bank

खालिल आकृती दर्शविते की 1830 ते 1857 या कालात महाराष्ट्रातील सामाजिक बंधळ कसे वाढले? खाली आकृतीत सामाजिक संस्था व शैक्षणिक केंद्रांच्या प्रमाण आणि शैक्षणिक ठिकाणांची जास्ती दाखविली आहे.
खालील बार ग्राफमध्ये 1830 ते 1857 पर्यंत महाराष्ट्रातील सामाजिक संस्था व शैक्षणिक केंद्रांचे वाढीचे प्रमाण दाखविले आहे.

A सामाजिक संस्थांच्या आणि शैक्षणिक केंद्रांच्या संख्येत वाढ B शैक्षणिक केंद्रांचा कमी होणारा कल C सामाजिक संस्था स्थिरावलेल्या आणि शैक्षणिक कमीतकमी D सामाजिक संस्था निवृत्त झाल्या पण शैक्षणिक केंद्र नव्हते

Why: आकृतीत दिसते की 1830 ते 1857 या कालात सामाजिक संस्था आणि शैक्षणिक केंद्रांचे दोंन्ही प्रमाण वाढलं, ज्यामुळे सामाजिक जागृती वाढली.

Question 27

Question bank

ब्रिटिशांनी महाराष्ट्रातील राजकीय चळवळींवर कसा प्रतिसाद दिला?
खालील वेळापत्रक आकृतीमध्ये 1840 ते 1860 या कालावधीत महाराष्ट्रातील प्रमुख राजकीय चळवळी, आंदोलने आणि ब्रिटिश प्रतिसाद दाखवले आहेत.

A राजकीय चळवळींवर कडक दडपशाही आणि तुरुंगवास B चळवळींना प्रोत्साहन देणे आणि भागीदारी स्वीकारणे C राजकीय स्वातंत्र्यासाठी मुख्त चार्चा करणारी प्रशासनिक भूमिका D स्थानीक सत्ता अधिकारी आणि पूरक स्वायत्तता देणे

Why: ब्रिटिशांनी महाराष्ट्रातील राजकीय चळवळींवर कडक दडपशाही केली आणि अनेक नेत्यांना तुरुंगात टाकले.

Question 28

Question bank

1845 मध्ये ब्रिटिशांनी महाराष्ट्रात केलीली प्रशासकीय सुधारणा काय होती?
खालील आकृतीमध्ये 19व्या शतकातील महाराष्ट्रातील ब्रिटिश प्रशासकीय विभागणी आणि सुधारणा दाखविल्या आहेत, ज्यात जिल्ह्यांचा आणि कार्यालयांचा नकाशा आहे.

A जिल्हा प्रशासकीय पुनर्रचना आणि न्यायदंड सुरक्षा B परिशुद्धीतीत लोकप्रतिनिधींना सहभाग देणे C सैनिक नियंत्रक पदाची स्थापना D स्थानीक भाषा अधिकारी वा परिषदी स्थापनेची सुरुवात

Why: ब्रिटिशांनी 1845 मध्ये जिल्हा प्रशासकीय पुनर्रचना केली ज्यामुळे न्यायालय व न्यायदंड सुरक्षा अधिक मिळाले.

Question 29

Question bank

ब्रिटिशांनी महाराष्ट्रातील सैनिकी छावणी कशा प्रकारे व्यवस्था केली?
खालील आकृतीमध्ये ब्रिटिश सैनिकी छावणीची मांडणी दाखविली आहे ज्यात बॅरक्स, परेड ग्राऊंडस आणि संरक्षण भिंती दाखविल्या आहेत.

A छावण्या सुव्यवस्थित रचलेल्या आणि संरक्षित असलेल्या B छावण्या फार मोठ्या आणि मुख्त जागेतील असलेल्या C छावण्या फक्त शहरेांपलीकडे असलेल्य D छावण्यानमध्ये स्थानिक लोकांसाठी मोठे बाजा आहेत

Why: ब्रिटिशांनी छावण्या सुव्यवस्थित बांधल्या होत्या व संरक्षित भिंतीसह मजबूत सुरक्षा व्यवस्था होती, जे सैन्याचे नियंत्रण थंडक करतीत.

Question 30

Question bank

1857 च्या स्वातंत्र्य संग्रामानंतर महाराष्ट्रात ब्रिटिशांनी कोंटी मोठ्या प्रमाण करून केली?
खालील आकृतीमध्ये 1857 च्या बंडानंतर महाराष्ट्रातील राजकीय सत्ता बदल आणि ब्रिटिश प्रशासकीय विस्तार दाखविला आहे.

A ब्रिटिश प्रशासकीय शक्ती वाढविली आणि मराठा राजशाही कमजोर B मराठा राजशाही पुनर्स्थापित आणि ब्रिटिश सत्ता कमी C परस्पर युद्धामुळे दोंन्ही बाजू नुकसान D स्वातंत्र्य चळवळींनी ब्रिटिश अधिकाऱ्यांच्या कमीत कमी केले

Why: स्वातंत्र्य संग्राम नंतर ब्रिटिशांनी महाराष्ट्रात आपले नियंत्रण अधिक मजबूत केले, तर मराठा राजशाहीचा प्रभाव घटला.

Question 31

Question bank

ब्रिटिशांच्या आर्थिक धोरणांमध्ये 'राजसंग्राह' ने महसूलावर काय परिणाम झाला?

महाराष्ट्रातील कर संकलन तुलना
वर्ष	कर संकलन (लाखात)
1830	15
1840	22
1850	35
1857	42

A कर आकारणीवादी आणि शेतकऱ्यांवर आर्थिक दबाव वाढला B कर कमी झाल्याने आर्थिक व्याप्ती वाढली C शेतकरी भारतीय चलनात बदल्ले D महाराष्ट्रीय कृषी सुधारणा झाली

Why: 'राजसंग्राह' धोरणाने प्रशासन वाडले आणि त्यामुळे शेतकऱ्यांवर अधिक आर्थिक दबाव आला.

Question 32

Question bank

1857 च्या स्वातंत्र्य संग्रामातील मराठा योद्ध्यांनी मुघल धोरण काय होते?

A गुरिल्ला युद्ध आणि किल्ल्यांच्या न्यायाने वापर केली B सीधे मيدانात लढाई करून केली C ब्रिटिशांच्या शासनसंस्थेवर नियंत्रण करण्याचा प्रयत्न केला D एका ठिकाणावर मोठा दंगा उभा केला

Why: मराठा योद्ध्यांनी मुघलांना गुरिल्ला युद्ध आणि किल्ल्यांवर नियंत्रण करून ब्रिटिशांची लढाई केली.

Question 33

Question bank

ब्रिटिशांच्या महाराष्ट्रातील सामाजिक संरचनांवर कसा परिणाम झाला?

A सामाजिक संरचनांवर प्रतिबंध आणि इंग्रजी सामाजिक प्रथा B सामाजिक संरचनांना प्रोत्साहन आणि संघटन C तत्कालीन काळातील कोणत्या प्रथा नव्हता D परस्पर सामाजिकसंघटनेमुळे संघटन वाढले

Why: ब्रिटिशांच्या इंग्रजी सामाजिक प्रथांमुळे स्थानिक सामाजिक संरचनांवर दबावाचा परिणाम झाला.

Question 34

Question bank

ब्रिटिश काळातील महाराष्ट्रात प्रमुख राजकीय चळवळींमध्ये काय होते?

A ब्रिटिश शासनाचा विरोध आणि लोकशाही स्थापन करण्याचा प्रयत्न B ब्रिटिशांच्या सहकार्याने आर्थिक विकास करण्याचा प्रयत्न C केवळ सामाजिक सुधारणा करणाऱ्या पाणी राजकीय स्वातंत्र्य नको D शासनात ब्रिटिशांची भूमिका वाढविणे

Why: प्रमुख राजकीय चळवळींनी ब्रिटिश शासनाचा विरोध करीत मुक्त आणि लोकशाही शासन स्थापनेचा प्रयत्न केला.

Question 35

Question bank

ब्रिटिशांच्या शासनाअंती आणि नंतर महाराष्ट्रातील कृषी व्यवस्थेत कोणते महत्त्वाचे फरक होते?

A ब्रिटिश कर आकारणी वाडवून शेतकऱ्यांवर अधिक वारवाळा B ब्रिटिशांच्या व्यवस्थेनुसार कर कपात केली C शेतकरी करमुक्त व सुरळीट शेती करण्यास मुक्ती दिली D कृषी व्यवस्थेत कोणताही फरक नव्हता

Why: ब्रिटिशांनी महाराष्ट्रात कर आकारणी वाडवून शेतकऱ्यांवर अधिक ताण असें.

Question 36

Question bank

ब्रिटिशांनी महाराष्ट्रात स्वातंत्र्यापूर्व काळात कोणत्या प्रमुख शैक्षणिक संस्था स्थापन केल्या? Refer to the diagram below listing important educational institutions founded in Maharashtra during early British rule such as Elphinstone College and Fergusson College with founding years.

A इल्फिन्स्टोन महाविद्यालय आणि फर्ग्युसन कॉलेज B मूरीती कला संस्था आणि स्थापनिक विद्यापीठ C जेष्ठ संस्कृत विद्यालये आणि योगशाळा D फक्त प्रथमशाळा आणिाश्रम

Why: ब्रिटिशांनी महाराष्ट्रात इल्फिन्स्टोन महाविद्यालय आणि फर्ग्युसन कॉलेज सारख्या प्रमुख शैक्षणिक संस्था स्थापन केल्या.

Question 37

Question bank

ब्रिटिशांनी महाराष्ट्रातील प्रमुख व्यापार मार्गांवर कशाचे नियंत्रण ठेवले? Refer to the trade route map below showing British control over key trade paths in Maharashtra including ports, roads, and railways.

A ब्रिटिशांच्या व्यापार मार्गांवर अपला नियंत्रण वाढवला B स्थानीय व्यापार मार्ग पूर्णपणे बंद केले C महाराष्ट्रीय व्यापाराला प्रोत्साहन दिले D परवाणा नसलेल्या मुक्‍त वाहतुकीवर नियंत्रण केले

Why: ब्रिटिशांनी महत्त्वाच्या व्यापार मार्गांवर आपले नियंत्रण स्थापित केले, ज्याने त्यांच्या आर्थिक फायद्याला मिलवलं.

Question 38

Question bank

ब्रिटिश काळात महाराष्ट्रात ग्रामीण लोकसंख्येवर स्वराज्यिक प्रमुख कोणता घटकाचा पडला? Refer to the diagram below showing the major impacts on rural population like taxation, land rights change, and famines during British rule in Maharashtra.

A कमकुवत झालेली जमीन मालकी आणि करभार B शेतकऱ्यांना अधिक तासेत सुतका दिला गेलेला C नवीन औद्योगिक रोजगार संधी D शिक्षण आणि आरोग्य सुविधांचा वाढलेला

Why: ब्रिटिश काळात जमिन मालकीत बदल आणि उच्च करभारामुळे ग्रामीण लोकसंख्येआर्थिक कमजोरी झाली.

Question 39

Question bank

ब्रिटिशांनी महाराष्ट्रात स्थापन केलेल्या प्रमुख कायद्यांनी स्थानिक न्यायव्यवस्था प्रभावित कशी झाली? Refer to the diagram below detailing key British laws introduced in Maharashtra affecting local courts and civil administration with dates.

A नागरिक कायदा आणि गुन्हेगारी कायद्यात बदल B स्थानीय पारंपरिक कायद्यांंमध्ये बदल केले C मुस्लीच कायदे नव्याने लागू केले नाहीत D शेतकऱ्यांना संबंधित कोणतेही कायदे नव्हते

Why: ब्रिटिशांनी नागरी आणि गुन्हेगारी कायदे सुधारले, ज्याने स्थानिक न्यायव्यवस्था मोठा प्रभाव पडला.

Question 40

Question bank

ब्रिटिशांनी महाराष्ट्रातील शैक्षणिक संस्थांमध्ये कोणता भाषा प्राधान्य दिला? Refer to the diagram below illustrating distribution of languages taught in British-established schools in Maharashtra including Marathi, English, and Urdu.

A इंग्रजी भाषा प्रामुख्याने दिले गेले B मराठी सर्वसाधारणपणे प्राधान्य C उर्दू प्रमुख शिक्षण माध्यम D स्थानिक भाषा वाटपली जाणारी नाही

Why: ब्रिटिशांनी इंग्रजी शिक्षणाला प्राधान्य दिले ज्यामुळे इंग्रजी भाषा प्रमुख ठरली.

Question 41

Question bank

ब्रिटिशांच्या आगमालनांतर्गत महाराष्ट्रातील कोणती घटना ब्रिटिश सततच्या सत्तापनासाथी सर्वात महत्त्वाची ठरली?

A पानिपतची युद्धे B 1857 चा स्वातंत्र्य संग्राम C रायगडावर छत्रपतींनी ताजावाढ D मरणाचा राजघराण्याचा अंत

Why: 1857 चा स्वातंत्र्य संग्राम मध्ये ब्रिटीशांच्या विरुद्ध सुरूवातीचं महत्त्वाचं संगर्ष ज्याामध्ये ब्रिटिश सत्तेची स्थिती अत्यंत अधीक दृढ झाली.

Question 42

Question bank

ब्रिटिशांनी महाराष्ट्रात राज्य करणाऱ्या कोणती प्राथमिक धोरणे अवलंबली?

A निर्यात धोरण आणि बंडुकीची बंदोबस्त B नियोजन धोरण आणि स्थिर प्रशासन C कृषी धोरणे आणि कर प्रशासन D व्यापार निर्बंध आणि स्थानिक नायकांनी नियंत्रण

Why: ब्रिटिशांनी नियोजन धोरण आणि प्रशासनाद्वारे महाराष्ट्रात भाकत राज्य नियंत्रित मजбут केले.

Question 43

Question bank

मरणाचा राजघराण्याचा ब्रिटिशांकडून लढाया व संघरशामध्ये पुणीपट्टिके कोणता राजे ब्रिटिशांविरुद्ध महत्त्वाचा होता?

A छत्रपती शाहू महाराज B रघुजी भोसले C पेशवे बाजीराव द्वितीय D राजवाडा सिंधिया

Why: पेशवे बाजीराव द्वितीय यांनी ब्रिटिशांविरुद्ध अनेक लढाया आणि संघर्ष केले.

Question 44

Question bank

1857 च्या स्वातंत्र्य संग्रामाचा महाराष्ट्रात प्रदेश नेते कोण होते?

A रावात तानाजी साळुंके B राणी लक्ष्मीबाई C त्र्यंबकशाम देशपांडे D बाळाजी विश्वनाथ पंडित

Why: त्र्यंबकशाम देशपांडे हे 1857 च्या स्वातंत्र्यसंग्रामातील महाराष्ट्रातील अग्रणी नेते मानले जातात.

Question 45

Question bank

ब्रिटिश राज्यवादितिल न्यायिक व्यवस्था महाराष्ट्रात कोधी स्थापना झाली?

A 1803 मध्ये B 1818 मध्ये C 1834 मध्ये D 1857 मध्ये

Why: ब्रिटिशांनी 1834 मध्ये महाराष्ट्रात न्यायालयीन न्यायिक व्यवस्था स्थापन केली.

Question 46

Question bank

ब्रिटिश काळातील महाराष्ट्रील अर्थीक बदलीपैकी कोणता बदल महत्त्वाचा मानला जातो?

A शेतीतील वाढती करमार्जिन B ओद्योगिक क्रांतीचा आगमन C व्यापारातील स्वातंत्र्य D नवीन चलन प्रणाली

Why: ब्रिटिशांनी शेतीवर कर वाढवून अर्थीक रचनेत मोठा बदल केला.

Question 47

Question bank

ब्रिटिश सत्तेच्या स्थापनेपूर्वी पुणे येथे कोणती सत्ता chalavli जात होती?

A मुगल सत्ता B मराठा पेशवे सत्ता C इंग्रजी सत्ता D पेशवा शासनकांशी दुष्टिपूर्ण सत्ता

Why: पुणे हे पेशव्यांच्या मुख्य ठिकाण होते आणि पेशव्यांनी येथे सत्ता चालविली.

Question 48

Question bank

1857 च्या स्वातंत्र्य संग्रामांतर्गत ब्रिटिशांनी महाराष्ट्रील धोरणात कोणता बदल केला?

A सत्तानाट्यमक आणि कठोर प्रशासन वाढविले B सत्तानिक नेत्यानां अधिक स्वातंत्र्य दिले C शेतीविशयक धोरणे मोकळी केली D व्यापारला प्रोन्नतीदान दिले

Why: 1857 नंतर ब्रिटिशांनी महाराठीत अधिक कठोर प्रशासन अवलंबले.

Question 49

Question bank

महाराष्ट्रात ब्रिटिशांच्या काळात कोणत्या सामान्य बदलांची सुरूवात झाली?

A शिक्षण क्षे़त्रातील सुधारणा आणि बुद्घिजीवी चळवळींचा उदय B धार्मिक पुनुरुज्जीवन C सांस्कृतिक बंडिशी कठोर धोरणे D सामाजिक पारंपरिक नियम अधिक कडक झाले

Why: ब्रिटिशांनी शिक्षा क्षेत्र भर द्यांमुळे महाराठीत सामान्य सुधारणा व बुद्घिजीवी चळवळींना उभे केले.

Question 50

Question bank

ब्रिटिशांच्या काळात महाराठ्रील कोणते प्रमुख शहर ओद्योगिक विकासाचे केंद्र बनले?

A पुणे B मुंबई C नाशिक D ओरंगाबाद

Why: मुंबई हे ब्रिटिश काळात प्रमुख औद्योगिक आणि व्यावसायिक केंद्र बनले.

Question 51

Question bank

ब्रिटिशांनी महाराष्ट्रातील कोणत्या कायदाद्वारे जमीन महसूल वसूळ करण्याचा अधिकार त्वरित केला?

A रैयतवाडी प्रणाली B जानशाही प्रणाली C माराठा अधिनियम D सेवानीवृत्ती कायदा

Why: रैयतवाडी प्रणालीतून ब्रिटिशांनी महाराष्ट्रातील जमीन महसूल वसूूल करण्याचा अधिकार सुरुवात केली.

Question 52

Question bank

मरााठा साम्राज्यांव तील कोणत्या घटकांनतर ब्रिटिशांनी महाराष्ट्र पूर्णपणे ताब्यात घेतला?

A पानिपतचा अंतिम युद्ध B पेशवांचा पराभव 1818 मध्ये C रायगडावर छत्रपतींचा ताजवाडा D 1857 च्या स्वातंत्र्य संग्राम

Why: 1818 मध्ये पानिपत्याचा अखेरीस पेशवांचा पराभव झाल्यामुळे ब्रिटिशानी महाराष्ट्र पूर्णपणे ताब्यात घेतला.

Question 53

Question bank

मरााठा राज्याभिषेकाचा ब्रिटिशांविरोध कायदा लागू करण्याचा निर्णय कधी झाला?

A पानिपत युद्ध 1761 B पानिपत युद्ध 1818 C खाराडी चा संघर्ष D अमरावती युद्ध

Why: पानिपत 1818 च्या युद्धातून पेशव्यांचा निश्चित पराभव ब्रिटिशांकडून झाला.

Question 54

Question bank

मरााठा साम्राज्याचा शेवटीचा दिवसांत कोणता कारक ब्रिटिशांनी प्रमुख महत्वपूर्ण ठरला?

A आर्थिक दुर्बलता B सैन्य शक्तीची वाड C राजकीय सलोखा D बाह्य आक्रमकांचा वापुर

Why: आर्थिक दुर्बलता आणि अनुचित व्यवस्थापनामुळे मरााठा साम्राज्य कमजोरे झाले आणि ब्रिटिश सत्ता वाटचाल सुनिश्चित झाली.

Question 55

Question bank

ब्रिटिशांनी महाराष्ट्रातील शिक्‍षण क्षेत्रात प्राथमिक प्रथम कोणता योगेाना राबवली?

A सरकारी शाळांची स्थापन B विश्‍वविद्यालयांचे स्थापना C ग्रामिण शिक्‍षण प्रसर D विद्यापीठीय संशोधन केंद्र

Why: ब्रिटिशांनी प्राथमिक आणि माध्यमिक सरकारी शाळा मुंबई, पुणे तसेच परिसरातील स्थापन केली.

Question 56

Question bank

ब्रिटिशांच्या महाराष्ट्रात अर्थिक दृष्टीकोनातून कोणती प्रमुख धोरणे अवलंबली?

A कर वाढ आणि स्थानीक उद्धोगांवर निर्बंध B स्वयंशासनाला प्रोत्साहन C परकीय गुंतवणूक वाढविणे D शेतकर्‍यांना कमखुट करण्याचे धोरण

Why: ब्रिटिशांनी कर वाढवून स्थानीक उद्धोगांवर निर्बंध घालले आणि त्यांचा अर्थिक तब्बा मजबूत केला.

Question 57

Question bank

ब्रिटिशांच्या काळात महाराष्ट्रातील प्रमुख चळवळींपैकी कोणता नेता समाजविषयक आहे?

A ज्योतिबा फुले B बाल गंगाधर टिळक C सावता माळी D महाराजा छत्रपती शिवाजी

Why: छत्रपती शिवाजी हे मराठा सामाजिक कौल आणि नायक आहेत, ब्रिटिश काळीन सामाजिक चळवळींपैकी सर्वोत्तम नव्हते.

Question 58

Question bank

1857 च्या स्वातंत्र्य संग्रामांतर्गत ब्रिटिशांनी महाराष्ट्रातील सता कशी बदली?

A पूर्वपंचने निग्रंठन केन्द्रीय केले B स्थानीक नेत्यांना अधिक अधिकार दिले C महाराजांना अधिक स्वातंत्र्य दिले D स्वातंत्र्य गाव स्थापत्याला प्रतिबंध दिला

Why: स्वातंत्र्य संग्रामांतर्गत ब्रिटिशांनी महाराष्ट्रातील सत्ता अधिक केन्द्रीयकृत केली.

Question 59

Question bank

ब्रिटिशांच्या महाराष्ट्रात लोकोशाही प्रशासना कैसी झाली?

A 1905 मध्ये B 1874 मध्ये C 1882 मध्ये D 1861 मध्ये

Why: 1861 मध्ये ब्रिटिशांनी भारतात प्रथम लोकोशाही प्रशासन व्यवस्था केली, ज्याचा परिनाम महाराष्ट्रावरही झाला.

Question 60

Question bank

ब्रिटिशांच्या शासनाने महाराष्ट्रात कोणत्या क्षेत्राचा विकास झाला?

A शिक्षण क्षेत्राचा B कृषी विकास C धार्मिक क्षेत्र D बांधकाम क्षेत्र

Why: ब्रिटिशांच्या काळात महाराष्ट्रात विशेषतः शिक्षण क्षेत्राचा विकास झाला.

Question 61

Question bank

ब्रिटिशांनी महाराष्ट्रात कोठे आणि कितर्‍या भागांमध्ये कोठती महत्त्वाची धरणे राबवली?

A कर संकलन आणि गरिबी निर्मूलन B कृषी सुधारणा आणि तिहेरी प्रशासन C अधिकार विस्तार आणि नियमंतरिका सुधारणा D हिडमास्टर योजना आणि विद्यार्थी स्थापन

Why: ब्रिटिशांनी कोठवा आणि आसपासचा भागांमध्ये प्रशासन व नियमंतरिका सुधारणे केली.

Question 62

Question bank

ब्रिटिशांच्या काळात महarाष्ट्रातील कोणत्या कृषेशास्त्राला अर्थिक nucleation सर्वाधिक झाला?

A कृषी B व्यापार C शिक्षण D लष्करी कृषेशास्त्र

Why: स्थानिक व्यापाऱ्यांवर ब्रिटिशांनी निर्बंध आले, ज्यामुळे अर्थिक nucleation व्यापाऱ्यांना अधिक झाला.

Question 63

Question bank

महाराष्ट्र ब्रिटिशांविरुद्ध कोठती पुन्हा चालवली झाली?

A विवेकानंद चालवली B स्वराज्य प्रतिष्ठान C दीपशिखा चालवली D विद्या प्रचारा समिती

Why: स्वराज्य प्रतिष्ठान ही ब्रिटिशांविरुद्ध महाराष्ट्रात स्क्रिय चालवलीपैकी एक आहे.

Question 64

Question bank

ब्रिटिशांच्या काळात महाराष्ट्रात अर्थव्यवस्थेवर काय परिणाम झाला?

A विकासाचा वेग वाढला B शेतीवर कर वाढला C ओद्योगिक क्रांती झाली D मुफ्त कृषी उपलध्ध झाला

Why: ब्रिटिशांनी महाराष्ट्रात शेतकीसाठी कर वाढवित चालविले ज्यामुळे शेतकऱ्यांमध्ये अवस्ता खराब झाली.

Question 65

Question bank

ब्रिटीश काळात महाराष्ट्रातील सर्वात पहिले रेल्वे स्थानक कोणते होते?

A ठाणे B मुंबई सेंट्रल C पुणे D नाशिक रोड

Why: योग्य उत्तराचे कारण: महाराष्ट्रातील पहिले रेल्वे स्थानक ठाणे होते, कारण मुंबई-ठाणे प्रथम रेल्वे लाईन 1853 मध्ये सुरू झाली; मुंबई सेंट्रल हे स्थानक नंतर उभारले गेले.
विद्यार्थी चुकतात कारण: विद्यार्थी मुंबई सेंट्रलला महाराष्ट्रातील प्रमुख रेल्वे स्थानक मानतात आणि सुरुवातीला तेच पहिले स्थानकाचे विचार करतात, ज्याला उपलब्धता ह्युरिस्टिक (availability bias) म्हणतात.
पर्यायानुसार: A बरोबर कारण ठाणे हे पहिले रेल्वे प्रारंभस्थानक होते; B मध्ये चुक महाराष्ट्रीय रेल्वे स्थानकाशी संबंधित भ्रम; C मध्ये चुकीच्या नियमाचा अंमलबजावणीचा त्रुटी; D मध्ये संदर्भाशिवाय रटाळ माहितीचा वापर आहे.

Question 66

Question bank

महाराष्ट्रातील ‘परस्नल लाइब्ररी’ स्थापली कोण अग्रदूत कोण होते?

A डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर B राजा राम मोहन रॉय C गणपतराव किशोर पाटील D यशवंतराव चव्हाण

Why: योग्य उत्तराचे कारण: गणपतराव किशोर पाटील हे ‘परस्नल लाइब्ररी’ स्थापनेचे अग्रदूत मानले जातात कारण त्यांनी महाराष्ट्र संघटीत जलनाचा प्रयत्न वाङ्मयवादी ग्रंथालय स्थापन केले.
विद्यार्थी चुकतात कारण: विद्रोही डॉ. आंबेडकर आणि राजा राम मोहन रॉय यांना अग्रदूत मानण्याचा भ्रम निर्माण होतो कारण तेही सामाजिक सुधारक होते.
पर्यायानुसार: A मध्ये भ्रम, B मध्ये रटाळ माहिती, C योग्य कारण, D मध्ये चुकीचा नियम लागू केला आहे.

Question 67

Question bank

ब्रिटीश काळात महाराष्ट्रात कोणत्या विद्रोहाला 'मूळ विद्रोह' (First War of Independence) म्हणून ओळखले जाते, परंतु त्याची अधीच नोंद आहे?

A नासिक चळवळ B पुणे का महल C रानची (राण) संग्राम D पिंपळनेची लढाई

Why: योग्य उत्तराचे कारण: नासिकची चळवळ 1857 च्या विद्रोहापूर्वी होती, त्यामुळे ती ‘मूळ विद्रोह’ म्हणून मानली जाते; तिची नोंद पंड तियाला आधी मिळाली होती.
विद्यार्थी चुकतात कारण: विद्रोही ‘मूळ विद्रोह’ म्हणजे 1857 चा विद्रोह असल्याचे खात्री करतात आणि महाराष्ट्रातील 1857 चा परिसर अधिक प्रसिद्ध असल्याने इतर चळवळी अधिक लक्षात ठेवतात.
पर्यायानुसार: A बरोबर, B आणि C मध्ये भ्रम, D मध्ये चुकीचा नियम वापरला आहे.

Question 68

Question bank

ब्रिटिशांंच्या काळात महाराष्ट्रात कोणती कृषी सुधारणा अत्यंत योजनेला सर्वोत्तम आर्थिक परिणाम आले?

A नदीजन्य सिंचन योजना B काळा मळा निवारण योजना C जमिनीची नोंदणी सुधारणा D दत्तक कृषी योजनेचा प्रारंभ

Why: योग्य उत्तराचे कारण: जमिनीची नोंदणी सुधारणा महाराष्ट्रात आर्थिक आणि सामाजिकदृष्ट्या अतिशय प्रभावी होती आणि कृषी सुधारणा पाऊल होती ज्यामुळे आर्थिकदृष्ट्या सुधारणा झाली.
विद्यार्थी चुकतात कारण: सिंचन योजना किंवा काळा मळा निवारण योजनेच्या प्राथमिकतेमुळे भ्रांति निर्माण होते.
पर्यायानुसार: A आणि B मध्ये आंशिक भ्रम, C बरोबर कारण जमिनीच्या नोंदणी सुधारणा महत्वाची होती; D मध्ये चुकीचा नियम लागू केला आहे.

Question 69

Question bank

ब्रिटीशांनी महाराष्ट्रात कोणती ठिकाणी आपली शासकीय महानिवासे उभारली?

A मुंबई आणि पुणे B मुंबई आणि नाशिक C पुणे आणि नागपूर D नाशिक आणि कोल्हापूर

Why: योग्य उत्तराचे कारण: शासकीय महानिवास मुंबई आणि पुणे ह्या ठिकाणी ब्रिटीशांनी आपली सुरू केली, कारण हे प्रशासनाचे महत्त्वाचे केंद्र होते.
विद्यार्थी चुकतात कारण: पुणे आणि नागपूर किंव्हा नाशिक व कोल्हापूर अशा भौगोलिकदृष्ट्या नत्र वाडत्या स्थानांमुळे भ्रम होतो.
पर्यायानुसार: A योग्य, B आणि C मध्ये भ्रम, D मध्ये अपूर्ण माहिती दिली आहे.

Question 70

Question bank

ब्रिटिश काळातील महाराष्ट्रील कोठा कायदा भूमिपूरक आणि अत्यक्रमणकारकांशी संबंधित वापरला गेलेला?

A रेंट कंट्रोल अ‍ॅक्ट B फोरेस्ट अ‍ॅक्ट C राय राहत अ‍ॅक्ट D थर्ड रेंट अ‍ॅक्ट

Why: योग्य उत्तर कारण: थर्ड रेंट अ‍ॅक्ट (तीसरा भाडे कायदा) या कायदामुळं भूमि पूरक आणि अत्यक्रमणकारकांना संबंधित हकालणीला सामोरे जावे लागले.
विद्यार्थी का चुकतात: विद्यमान राय राहत अ‍ॅक्ट समजात तो नवीन कायदा नाही, हा rote memorisation चा भ्रम आहे.
प्रत्येक पर्यायाचं विश्लेषण: A मध्ये भाडे कायद्यातील गोंधळ आहे; B फोरेस्ट कायदासंबंधी गोंधळ आहे; C पुनरावृत्ती स्मृतीवर आधारीत चुकीचा पर्याय आहे; D योग्य पर्याय असून त्यात भूमि पूरकांशी संबंधित हकालणीची तरंग आहेत.

Question 71

Question bank

ब्रिटिशांनी महाराष्ट्रील कोठ्यात व्यावस्थेतून आपली अर्थिक नीती कोणत्या वाण्याने वाढवली?

A रिझिन प्रणा‍ळी B रायल्टी प्रणा‍ळी C जमीन कर प्रणाली D राजस्व पद्घत

Why: योग्य उत्तर कारण: रिझिन प्रणा‍ळी अंतर्गत शेतकऱ्यांवर मोठा भार करून ब्रिटिशांनी अर्थिक नीती वाढवली.
विद्यार्थी का चुकतात: विद्यमान जमीन कर किंवा राजस्व पद्घती समजतांनाच वेगळ्या अर्थातील अर्थिक नीती समजते, ज्यामुळे चूक होते.
प्रत्येक पर्यायाचं विश्लेषण: A योग्य कारण रिझिन प्रणा‍ळी मुळे ब्रिटिशांनी त्यांच्या अर्थिक कारवाई केली; B वेगळ्या अर्थाचा गैरसमज; C पुनरावृत्ती स्मृतीवर आधारित गोंधळ; D स्वरूपात गैरसमज.

Question 72

Question bank

1857 च्या स्वातंत्र्य संग्रामातील महाराष्ट्रील प्रमुख नेते कोण होता जो बाजीराव पेशव्यांच्या घराण्याशी संबंधीत नव्हता?

A वाल्हाणे भाऊसाहेब B राघुनाथराव पेशवे C तुकडोजी महाराज D राजा राममोहन रॉय

Why: योग्य उत्तर कारण: वाल्हाणे भाऊसाहेब हा 1857 च्या विद्रोहत महत्त्वाचा नेता होता पण पेशव्यांच्या घराण्याशी संबंध नव्हता.
विद्यार्थी का चुकतात: राघुनाथराव तसेच पेशव्यांचा आदर्श नेता म्हणून ओळखून चुकीचा पेशव्यांचा संबंध जोडण्याचा भ्रम (confirmation bias) निर्माण होतो.
प्रत्येक पर्यायाचं विश्लेषण: A योग्य कारण स्वातंत्र्य नेता; B बाजीवली घराण्याशी संबंध; C गोंधळाकारणे; D पुनरावृत्ती स्मृतीवर आधारित चूक.

Question 73

Question bank

ब्रिटिशांनी मुग़ल बंडर प्रक्रियेनुसार राजय केली?

A फोर्ट B वानखेड़े C वव्हर्ली D काळाबेट

Why: योग्य उत्तर कारण: फोर्ट परिसरात मुग़ल बंडर प्रक्रियेनुसार ब्रिटिशांनी राजय केली.
विद्यार्थी का चुकतात: वानखेड़े बंडर वास्तव्यामुळे भ्रामकता, म्हणून मार्गदर्शनाने अनुभवलेली उपलब्धता विस्मृती (availability bias) निर्माण होतो.
प्रत्येक पर्यायाचं विश्लेषण: A योग्य फोर्ट बंडर; B उपलब्धता भ्रामकता; C भ्रम निर्माण; D माहितीचा अभाव.

Question 74

Question bank

ब्रिटिश शासनाने केला महाराष्ट्रील 'सुगंधी वस्त्री' उत्पादनासाठी कोणता विशेष व्यवसाय केला?

A उद्योगकटीबंदी व्यवसाय B सुगंधी वस्त्री कारखाना व्यवसाय C स्वदेशी कापूस व्यवसाय D मधुमक्खी संवरधन व्यवसाय

Why: योग्य उत्तर कारण: सुगंधी वस्त्री व्यवसाय हा विशेष व्यवसाय असून ब्रिटिशांनी त्यात त्यांनी उद्दिष्ट साध्य केला.
विद्यार्थी का चुकतात: उद्योगकटीबंदी व्यवसायातील गोंधळामुळे चुकीचा समज निर्माण होतो.
प्रत्येक पर्यायाचं विश्लेषण: A पूर्वग्रहामुळे गोंधळ; B योग्य उत्तर; C पुनरावृत्ती स्मृतीवर आधारित चूक; D माहितीचा अभाव.

Question 75

Question bank

ब्रिटनिशांच्या Maharashtra मध्ये 19 वे शतकात कोठे प्रमुख आणि अधियोगिक कारखान्यांची स्थापनā केली?

A मुंबई B पुणे C कोल्हापूर D नाशिक

Why: योग्य उत्तर कारण: मुंबईत 19 व्या शतकात प्रमुख आणि अधियोगिक कारखान्यांची स्थापना झालेली आहे कारण ते बंदर व व्यापारी केंद्र होते.
विद्यार्थी का गोंधळतात: विद्यार्थ्यांना पुणे किंव्हा कोल्हापूरला शैक्षणिक व सांस्कृतिक महत्त्व अधिक असल्यामुळे ते अध्योगिकICAS स्थळ असल्यास चुकून धरतात (अर्थনৈতিক व सांस्कृतिक केंद्र यातील गोंधळ).
पर्याय-पर्याय विश्लेषण: A योग्य कारण मुंबई प्रमुख व अध्योगिक केंद्र म्हणून ओळखले जाते; B हा पर्याय सांस्कृतिक व अध्योगिक केंद्र असल्याचा भ्रम निर्माण करतो; C हा केवळ पाठओळख आधारित गोंधळ आहे कारण कोल्हापूर नैसर्गिक संसाधनांमुळे प्रसिद्ध नाही; D हा पर्याय नाशिकला अधियोगिक ठिकाण मानण्याचा चुकलेला विचार आहे.

Question 76

Question bank

ब्रिटन शासनावरील Maharashtra बांधलेल्यā ‘पूर्वक रस्त्यां’ चा मुख्य उद्देश काय होता?

A सैन्य वाहतूक सुलभ करणे B सांस्कृतिक व्यापार वाढवणे C कृषी मालांचे वाहतूक सुलभ करणे D पर्यटनास वाढ देणे

Why: योग्य उत्तर कारण: पूर्वक रस्त्यां प्रामुख्याने सैन्य दलांना जलद हालचालीसाठी बांधले गेले होते.
विद्यार्थी का गोंधळतात: विद्यार्थी कृषी उत्पादन व सांस्कृतिक व्यापार यांच्यात भेद न समजल्यामुळे व्यर्थ हा प्रश्न निर्माण होतो (रस्ट्यांचा उपयोग केवळ सैन्यदलांच्या हालचालीसाठी केला जाणारा होता).
पर्याय-पर्याय विश्लेषण: A हा पर्याय योग्य कारण सैन्य वाहतूक सुलभ करण्याच्या उद्देशाने रस्ते बांधले गेले; B हा पर्याय सांस्कृतिक व्यापार वाढवण्याचा भ्रम निर्माण करतो; C हा पर्याय कृषी उत्पादन वाढीच्या संदर्भातील भ्रम निर्माण करतो; D हा पर्याय पर्यटक भरवशाचा भ्रम निर्माण करतो.

Question 77

Question bank

ब्रिटनिशांच्या Maharashtra कंट्यागालानुकृती कालातील किती मुख्य टोडले किंव्हा नष्ट केले?

A महाराठा कालातील किती B मुगल कालातील किती C बहलालशाही कालातील किती D सातवाहन कालातील किती

Why: योग्य उत्तर कारण: ब्रिटनिशांच्या महाराष्ट्र कालकल्पनावर लक्ष केंद्रित करून सामरिक नियोजनासाठी टोडले निर्माण केले.
विद्यार्थी का गोंधळतात: विद्यार्थ्यांना सरळ ऐतिहासिक काळले नष्ट समजतात, दोन भिन्न काळखंडांतील पूर्वगौरव गोंधळ निर्माण होतो.
पर्याय-पर्याय विश्लेषण: A योग्य कारण येथे टोडण्यात आलेले महाराठा अलें; B दोन्ही जुने/नवे काळ यांचा भ्रम निर्माण करतो; C हा वापर मुख्यतः बहलालशाही कालाच्या संदर्भात चुकीचा आहे; D हा पर्याय सातवाहन कालाच्या संदर्भात गैरसमज निर्माण करतो.

Question 78

Question bank

ब्रिटनिशांनी पुण्या आद्य कोणती शिवारजी नावलाही जागा दररोजणी स्मारके स्थापन केली होती?

A शिवारजी स्मारक, सोमेोश्वर B शिवारजी संग्रालय C राजा भवानी मठ D शिवारजी गार्डन

Why: योग्य उत्तर कारण: राजा भवानी मठ पुण्या आद्य शिवारजी-संबंधित स्मारक म्हणून स्थापन केले गेले होते. हे स्थान नंतरचा काळातील विकसीत स्थल आहे.
विद्यार्थी का गोंधळतात: विद्यार्थी संग्रालय किंवा स्मारक ह्या शब्दांमध्ये फरक न ओळखल्यामुळे गोंधळ होतो, तसेच शिवारजी गार्डन हा नवलिक ठिकाण नाही.
पर्याय-पर्याय विश्लेषण: A हा पर्याय उपस्थि स्मारक असल्याचा भ्रम निर्माण करतो; B हा पर्याय ऐतिहासिक संकल्पनेशी जुळत नाही; C योग्य कारण येथे ऐतिहासिक स्मारक निर्माण करण्यात आले; D हा पर्याय आधीपासून स्थापन असलेला संग्रहालयाचा भ्रम निर्माण करतो.

Question 79

Question bank

ब्रिटन शासनानं कोणती संज्ञा वापरून महाराष्ट्रात जमिनीच्या महसुली व्यवस्थांमध्ये वर्गीकरण केले?

A रैयतवारी B जमीनदारी C मालिकी D मालगुजारी

Why: योग्य उत्तर कारण: रैयतवारी प्रणाली ही महाराष्ट्रामध्ये महसुली व्यवस्थेसाठी प्रामुख्याने वापरली जाणारी पद्धत असून ती थेट शेतकऱ्यांसाठी आधारित आहे.
विद्यार्थी का गोंधळतात: विद्यार्थी जमीनिकी प्रणालींच्या व्यवसायिक व्यवस्थेच्या महत्त्वाच्या फरकांबाबत गोंधळतात कारण जमिनीच्या मालगुजारी प्रणालीशी समजूतशकतात.
पर्याय-पर्याय विश्लेषण: A ही प्रणाली वापर वास्तवात शेतकऱ्यांशी खंबीर संबंध असलेली आहे; B हा पर्याय जमीनदारी जो प्रथागत व्यवस्थेस संदर्भित आहे; C हा पर्याय मालिकी ही जास्ततर व्यावसायिक सत्तेच्या संदर्भात आहे; D हा पर्याय मालगुजारी महसुली व्यवस्थेस संदर्भित असून विषय गोंधळ निर्माण करतो.

Question 80

Question bank

ब्रिटीश काळात महाराष्ट्रात शिष्यवृत्ती साठी सुरू करण्यात आलेल्या 'डिस्ट्रिक्ट बोर्ड स्कॉलरशिप'चा प्रामुख्याने उद्देश काय होता?

A मूळभूत शिष्यवृत्ती प्रदान करणे B सामाजिक सुधारणा C ब्रिटीश संवैधानिक शासन प्रदान करणे D शासनाची अधिकारी प्रक्शणासाठी

Why: योग्य उत्तर कारण: डिस्ट्रिक्ट बोर्ड शाळांमध्ये प्रामुख्याने मूळभूत शिष्यवृत्ती प्रदान करण्याचा उद्देश होता.
विद्यार्थी हे असं का समजतात: विद्यार्धी सामाजिक सुधारणा किंवा ब्रिटिश संवैधानिक शासन प्रदान करणे हे पर्याय चुकीचे समजतात (उद्देशाच्या गोंधळामुळे).
पर्यायानुसार विश्लेषण: A हा योग्य पर्याय आहे कारण मूळभूत शिष्यवृत्तीचं महत्त्व दिले गेले आहे; B हा पर्याय सामाजिक सुधारणा समजण्यामुळे चुकतो; C हा पर्याय केवळ पाठांतर करून दिलेला असून चुकीचा आहे; D हा पर्याय अधिकाऱ्यांच्या नियमांचं अवलंबन समजून चुकतो.

Question 81

Question bank

ब्रिटीशांनी महाराष्ट्रात 19 व्या शतकामध्ये घेतलेल्या प्राथमिक शिक्षणातील प्रमुख पर्यायांपैकी कोणता वापरली जात असे?

A सिव्हिल सेवा प्राथमिक B बार प्राथमिक C मेडिकल प्राथमिक D शाळा प्राथमिक

Why: योग्य उत्तर कारण: सिव्हिल सेवा प्राथमिक हे ब्रिटिश काळात प्राथमिक शिक्षणाचा प्रमुख माध्यम होता.
विद्यार्थी हे असं का समजतात: विद्यार्थी बार किंवा मेडिकल प्राथमिकाला पुरस्कार समजून चुकतात (व्यावसायिक व प्राथमिक शिक्षण या गोष्टींत गोंधळ).
पर्यायानुसार विश्लेषण: A हा योग्य पर्याय आहे कारण मुख्य प्राथमिक शिक्षणाचा पर्याय आहे; B हा पर्याय व्यावसायिक सेवा दर्शवतो; C हा पर्याय पाठांतर करून दिलेला असून चुकीचा आहे; D हा पर्याय शाळा प्राथमिकच्या पर्यायावर अवलंबून नकळत संघटनासाठी गोंधळ निर्माण करतो.

Question 82

Question bank

महाराष्‍ट्रीय साम्राज्याचा स्थापन आणि महाराष्‍ट्रीय सामजिक सुधारणां यांचा संबंध पुंढीपैकी कोणता वाक्य बरोबर आहे?\
Refer to the given context of महाराष्‍ट्रीय इतिहास - सामाजिक सुधारणा.

A महाराष्‍ट्रीय साम्राज्याचा स्थापन छत्रपती शिवाजी महाराजांनी १६४५ साली केली. B पंढरी सतराںच्या नेतृत्‍वाखाली सामाजिक सुधारणा हॉट्या. C महाराष्‍ट्रीय साम्राज्याचे पूर्‍ण विस्‍तार १७८६ मध्ये झाले. D शिवाजी महाराजांनी रायगडावर राज्यभिषेक केला.

Why: छत्रपती शिवाजी महाराजांनी रायगडावर १६४५ मध्ये ताजवंदन करून महाराष्‍ट्रीय साम्राज्याचा स्थापन केला, ज्यामुळे ते सामाजिक थरले.

Question 83

Question bank

पुढीलपैकी कोणत्या व्यक्तिगत पुणेरी सामाजिक सुधारणा मध्ये अग्रगण्य माने जाते?\
Refer to सामाजिक सुधारणा - पुणेरी सामाजिक सुधारण्यांचा इतिहास.

A राजा राम मोहन् रॉय B जगन्नाथ शास्त्री C पं. ज्ञानेश्वर D विश्‍नुदत्त सामंत

Why: राजा राम मोहन् रॉय हे पुणेरी सामाजिक सुधारणा आयोजनातले महत्वपूर्ण नेतृत्‍वकर्ता होते ज्यांनी विद्वव विवाह व छळलेली प्रथा विरोधी भूमिका घेतली.

Question 84

Question bank

सामाजिक सुधारणांमध्ये 'सती प्रथा' विरुद्ध काय काय उपाय केले गेले?\
Refer to सामाजिक सुधारणा - महाराष्‍ट्र आणि पुणेरी सुधारक यांचा रोल.

A सती प्रथेवर बंदी घालणे व विधवा विवाह प्रोत्साहन B सती प्रथा प्रोत्साहन व विधवा विवाहावर बंदी C सती प्रथा चालू ठेवणे व विधवा विवाहावर निर्बंध कडक करणे D सती प्रथा किण्वा विवाह विवाह यांचा कोणताही विरोध नव्हता

Why: सामाजिक सुधारकांनी सती प्रथेला बंदी घालून विधवा विवाह प्रोत्साहन दिले जे महत्वपूर्ण हक्कांसाठी महत्त्वाचे होते.

Question 85

Question bank

खेड़ी सामाजिक संघटना आणि फुले सामाजिक सुधारक यांचा कार्याचा मुख्य उद्देश कोणता होता?\
Refer to खेड़ी सामाजिक सुधारणा - बालकबोरा आणि फुले सामाजिक सुधारणा इतिहास.

A शिक्षणाचा प्रचार व जातीभेद नष्ट करणे B नवीन युवकनिती निर्माण करणे C राजकीय क्रांती घडविणे D शेतकऱ्यांचे उत्‍पादन व वाढवणे

Why: फुले आणि बालकबोरा सामाजिक संघटना उद्देश समाजिक असमानता कमी करणे शिक्षणाचा प्रचार करणे asas होता.

Question 86

Question bank

महाराष्‍ट्रीय दमणवाडी रूढी व त्याविरुध्द कोणत्या सामाजिक सुधारकाने संघर्ष केला?\
Refer to दमणवाडी रूढी आणि सामाजिक सुधारणा संघर्ष.

A राजा राम मोहन् रॉय B पं. ज्ञानेश्वर C महत्मा फुले D शाहू महाराज

Why: महत्मा फुले यांना दमणवाडी रूढीविरोधात काम करून अस्पृश्यता सुधारली आणि शिक्षणाचा प्रचार केला.

Question 87

Question bank

महाराष्ट्र समाजज्याच्या स्थितीनेच कालात जे सांमाजिक बुलढ ढाळे ते खालीलपैकी कोणते?\
Refer to महाराष्ट्र समाज - सांमाजिक बुलढ.

A जातीय सूर्यासनवऱ जास्त भऱ B सर्व वर्गांचा समाज अधिकार लेना C कठोर पदपृथक जागीम कमी करणे D धार्मिक क्रांती घडविणे

Why: महाराष्ट्र समाजज्याचा काळात सांमाजिक सूर्यासनमध्ये जास्तीय सूर्यासनना महत्त्व दिले गेले.

Question 88

Question bank

ब्रिटिश काळातील सामाजिक सुधारकांपैकी कोणता व्यक्ति सामाजिक अस्पृश्यता दूर करण्यासाठी ओळखला जातो?\
Refer to ब्रिटिश काळातील सामाजिक सुधारक इतिहास.

A राजा राम मोहन रॉय B दादाभाई नौरोजी C महत्मा फुले D जगन्नाथ शास्त्री

Why: महत्मा फुले हे अस्पृश्यता विरोधी सामाजिक सुधारक म्हणून प्रसिद्ध आहेत.

Question 89

Question bank

सामाजिक सुधारणामध्ये विधवा विवाहाचा संबंध खालीलपैकी कोणत्या विषयाशी आहे?\
Refer to सामाजिक सुधारणा - विधवा विवाह संबंध.

A विधवा विवाहाला समाजाने नेहमीच विरोध केला नाही. B राजा राम मोहन रॉय यांनी विधवा विवाहास प्रोत्साहन दिले. C विधवा विवाहाची पिता फक्त ब्रिटिश काळातील बंद ढाळी. D सामाजिक सुधारकांनी विधवा विवाहाला मितिंगमध्ये निषिद्ध केले.

Why: राजा राम मोहन रॉय यांनी विधवा विवाहास समाजात महत्त्वाचे अंग होते.

Question 90

Question bank

खालीलपैकी कोणता सामाजिक सुधारक महाराष्ट्र समाजज्यतील प्रमुख आदर्श आहे?\
Refer to महाराष्ट्र इतिहासातील शिक्षक विकाास.

A छत्रपती शिवाजी B जगन्नाथ शास्त्री C राजा राम मोहन रॉय D शाहू महाराज

Why: शाहू महाराजांची सामाजिक सुधारणा सशक शेक्षणासाथी उच्च प्रगत शिक्षण सुधारक मानले जातात.

Question 91

Question bank

सामाजिक सुधारणा आणि ग्रंथ प्रकाशनामध्ये खालीलपैकी सुधारणाकाराने महत्त्वाचे कार्य केले?\
Refer to सामाजिक सुधारणा - ग्रंथ प्रकाशन.

A राजा राम मोहन रॉय B पा. जंगनेशक C महत्मा फुले D शिवाजी महाराज

Why: महत्मा फुले यांनी सामाजिक सुधारणांसाठी अनेक ग्रंथ लिहिले व प्रकाशित केले आणि शिक्षण प्रचारा योगदान दिले.

Question 92

Question bank

खालिलपैकी कोणता सामाजीक सुधारक चतुरپती शिवाजी महाराजांच्या काळातील नाही?

A ज्योतिराव फुले B सावत्रीबाई फुले C दादा साहेब फुले D कमर्थी सहाय

Why: कमर्थी सहाय हे सामाजीक सुधारक नव्हते, तर सोपान साधक होते. ज्योतिराव आणि सावत्रीबाई फुले तसे दादा साहेब फुले हे चतुरपती शिवाजी महाराजांच्या काळातील सामाजीक सुधारक असल्याचे प्रमाण प्राप्त आहे.

Question 93

Question bank

प्रारंभिक सामाजीक सुधारक ज्योतिराव फुले यांणी कोणत्या क्षेत्रात मुख्य सुधारणा केली?

A शिक्षण B कृषी सुधारणा C धार्मिक सुधारणा D सामाजिक समझोता

Why: ज्योतिराव फुले यांनी मुख्यत्वे शैक्षणिक क्षेत्रात सुधारणा केली आणि स्त्रियांच्या शैक्षणावऱ्य़ क्षेत्रावर भर दिला.

Question 94

Question bank

चतुरपती शिवाजी महाराजांच्या काळातील सामाजीक सुधारण्यात खालिलपैकी कोणती विधी नव्हती?

A जात व्यवस्थ सांमाप्ती B बाल विवाह बंदी C विवाह जस्टींग एकत्र वाचण D उच्च जातींच्या लोकांना पदनिर्धर्य़षण

Why: चतुरपती शिवाजी महाराजांच्या काळात उच्च जातींच्या लोकांना पदनिर्धारित करण्याचा नव्हता, तर मुख्यत्वे सामाजिक सुधारणांसाठी काम झाले.

Question 95

Question bank

सामाजिक सुधारणा छळवळीयasaa सामाजिक फुले यांणी कोणत्या क्षेत्रात मुख्य कार्य केले?

A स्त्री शैक्षणाचा प्रचार B शेतकरी हक्कांसाठी आंदोलने C धार्मिक सुधारणा D राजकीय स्वातंत्र्य छळवळ

Why: सामाजिक फुले यांनी स्त्री शैक्षणासाठी व खांद्यासारखी अत्यंत महत्वपूर्ण काम केले.

Question 96

Question bank

मरतांडा सामराज्याच्या सामाजीक सुधारणा छळवळीतील मुख्य फुले यांची प्रमुख भूमिका काय होती?

A जाति व्यवस्थेच्या समाप्तीला प्रोत्साहन B धार्मिक क्रांती C शिक्षण व्यवस्थेतील सुधारणा D कृषी सुधारणा

Why: मुख्य फुले यांनी शिक्षण व्यवस्था सुधारण्यावर लक्ष केंद्रित केले, विशेषतः दलित आणि हिंसकऱ्यांना शिक्षण देण्यासठी.

Question 97

Question bank

सामाजिक सुधारणा चळवळींमध्ये आइतिहासिक 'दादासाहेब फुले' यांचे ओळख कोणत्या क्षेत्रात अधिक आहे?

A स्त्री शिक्षण B दलित हक्क C राजकीय नेतृत्त्व D कृषी सुधारणा

Why: दादासाहेब फुले यांची दलित सामाजिक हक्कांसाठी मोठ्या कारकीर्दी केले.

Question 98

Question bank

सामाजिक सुधारणा चळवळींचा प्रामुख्याने उद्देश खालीलपैकी कोणता होता?

A जातीय भेदभाव कमी करणे B शैक्षणिक क्षेत्र सुधारणा C धार्मिक कायदे बदलणे D सर्व पर्याय योग्य आहेत

Why: सामाजिक सुधारणा चळवळींचा उद्देश जातीय भेदभाव कमी करणे, शैक्षणिक सुधारणा, आणि धार्मिक सुधारणा हे सर्व होते.

Question 99

Question bank

झ्योतिराव आनी सावित्रीबाई फुले यांची कोणत्या प्रकरणाची शैक्षणिक क्षेत्रात स्थापना केली?

A स्त्री आणि दलितांच्या मुलांसाठी शाळा B राजा-मंत्री प्रकल्पांच्या केंद्र C धार्मिक शिक्षण केंद्र D सामान्य शाळा

Why: फुले दांपत्यांनी स्त्री आणि दलित मुलांसाठी वेगवेगळ्या शैक्षणिक शाळा स्थापनल्या.

Question 100

Question bank

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या सामाजिक सुधारणा चळवळीचा उद्देश कोणता होता?

A प्रजा संगठित करणे आणि न्यायप्रणाली सुधारणा B फक्त राजकीय स्वातंत्र्य मिळवणे C धार्मिक अनुशासन वाढविणे D परकी अकर्मण्यपासन संर्घषण

Why: शिवाजी महाराजांच्या काळात प्रजा संगठित करण्यावर आणि न्यायव्यवस्था सुधारणा आवश्यकतेवर भर होता.

Question 101

Question bank

सामाजिक सुधारणा चळवळीतील प्रमुख सशाय्य यांपैकी कोणत्या कार्य मुख्यत्वे कोणत्या क्षेत्राशी संबंधित होते?

A शिक्षण B कृषी सुधारणा C धार्मिक सुधारणा D राजकीय नेतृत्त्व

Why: कृषी सुधारणा यांचा मुख्य कार्यक्षेत्र कृषी सुधारणा होता, सामाजिक सुधारणा क्षेत्राशी वेगळा विशय.

Question 102

Question bank

बुद्धिजीवी समाजिक सुधारकांनी दिलेला मुख्य संदेश कोणता होतो?

A शिक्षण आणि सामाजिक समन्वय B जाति प्रतिबंध कडक करणे C धार्मिक विघिंचे पाळण करणे D परकीय सत्तांवर विसरून जाणे

Why: सामाजिक सुधारकांनी मुख्य संदेश होतो शिक्षणाचा प्रसार आणि सुमतेचा प्रचार.

Question 103

Question bank

सामाजिक सुधारणा चळवळीच्या इतिहासात खालीलपैकी कोणता सुधारक स्त्री स्वातंत्र्याच्या पक्षातील आहोत?

A सावत्रीबाई फुले B कमर्ती सहाय C दादा साहेब फुले D ज्योतिराव फुले

Why: सावत्रीबाई फुले स्त्री शिक्षण व स्त्री स्वातंत्र्याच्या विषय ओळखली जातात.

Question 104

Question bank

प्रथम छत्रपती शिवाजी महाराजांनी सामाजिक सुधारण्यात कोणता दृष्टीकोन घेतला होता?

A लोक्तंत्रिय इतिहास व धर्मनिरपेक्ष धोरण B फक्त धार्मिक स्थळे उभारणे C केवळ सांस्कृतिक तळ वाढवणे D परकीय राज्यकारण्यात भाका घेणे

Why: शिवाजी महाराजांनी प्रजेसाठी इतिहासकारक धोरणे आखली आणि धर्मनिरपेक्षता जपली.

Question 105

Question bank

खालीलपैकी कोणत्या सामाजिक प्राप्ती सुधारण्यात दादासाहेब फुले यांचा सर्वात मोठा केल्या गेलेला आहे?

A ज्योतिराव फुले B दादा साहेब फुले C सावत्रीबाई फुले D कमर्ती सहाय

Why: ज्योतिराव फुले यांनाही दालितांसाठी मोठा सामाजिक सुधारणेकेल्यास होत्या.

Question 106

Question bank

सामाजिक सुधारणा चळवळीची संस्थित खालिलपैकी कोणता घटक योग्य नाही?

A बालविवाहावरील बंदी B जातीय भेदभावाचा उध्वार C स्त्री शिक्षणाचा प्रसार D जातीय व्यवस्थीतिल सुधारणा

Why: जातीय भेदभावाचा उध्वार नव्हे तर त्याचा उन्मूलन हा सामाजिक सुधारणा चळवळीचा उद्देश होता.

Question 107

Question bank

प्रारंभिक सामाजिकी सुधारकांना मुख्त्यवे कौनत्या माध्यमातून सुधारणा प्रतिबिंबित केलेल्या?

A शिक्षण आणि जागरूकता वाढवून B सानिकक्ति करून C धार्मिक विधी बदळून D आर्थिक बंदोबस्त करून

Why: शिक्षण व सामाजिक जागरूकता वाढवून सुधारणा घडविण्यावर भर होता.

Question 108

Question bank

सामाजिक सुधारणा चलवलीसाठी खालिलपैकी कोणती गोष्ट लोकांना प्रेरीत करतात नसते?

A जातीय विषमता B शिक्षणाचा संधी C सामाजिक समता D महाला शशक्तीकरण

Why: जातीय विषमतांचा प्रचार देत नाही तर सामाजिक सुधारणेसाठी समाज आहे.

Question 109

Question bank

जलदीत समाजात परिवर्तन घडवून आणण्‍यासाठी कोणत्या प्रकारच्या सुधारणा आवश्यक होता?

A शैक्षणिक, सामाजिक आणि धार्मिक सुधारणा B फक्त राजकीय सुधारणा C केवळ आर्थिक सुधारणा D सानिक सुधारणा

Why: सामाजिक सुधारणा चलवलीमध्यें शैक्षणिक, सामाजिक व धार्मिक सुधारणा आवश्यक आहे.

Question 110

Question bank

सामाजिक सुधारक ज्योतिराव फुले यांचा प्रयत्नांमुळे कोणता प्रमुख सामाजिक बदळा झाला?

A सत्री शिक्षणाचा प्रसार B धार्मिक विधिंची वाढ C सानिक संघटना वाढवली D जातीय व्यव्हस्था अधिक बळकट झाली

Why: ज्योतिराव फुले यांची सत्री शिक्षणावर केलेला आणि त्याचा प्रसार केला.

Question 111

Question bank

सामाजिक सुधारणा चळवळीतील ‘दलित’ समाजसत्ता कोणता सुधारक प्रमुख होता?

A दादा साहेब फुले B सावरत्रिबाई फुले C कमरठी साहा D ज्योतिराव फुले

Why: दलित समाजसत्ता दादा साहेब फुले यांना महत्वपूरण काम केले.

Question 112

Question bank

बालविवाहाला विरोध करणारा सामाजिक सुधारक कोणता होता?

A ज्योतीराव फुले B कमर्थी सहाय C दादा साहेब फुले D सावत्रीबाई फुले

Why: ज्योतीराव फुले याने बालविवाहाच्या विरोधात काम केले.

Question 113

Question bank

सामाजिक सुधारणा चळवळीतील वार्ताशील संस्थेना कोणत्या क्रांतिकारी साधनावर अधिकार होता?

A विभिन्न जातींच्या लोकांना जागरूक करणं B फक्त आर्थिक मदतिवर C धार्मिक विधीत गुंतवणूक करणं D शासनावर तक्रार करणं

Why: वार्ताशील संस्था लोकांना जागरूक करणं सामाजिक बदल घडवित होता.

Question 114

Question bank

सामाजिक सुधारणा साठीत खालीलपैकी कोणता विषयी महत्वाचा नाही?

A खुल्या शिक्षणावर भर B जातीय एकरूपता C शासनाला दबाव D परकीय यु्द्धे

Why: परकीय युद्धांचा सामाजिक सुधारणा चळवळीला थेट संबंध नाही.

Question 115

Question bank

सामाजिक सुधारणा चळवळीमध्‍ये शिक्षणाचा वापर कशासाठी झाला?

A सामाजिक भेद दूर करण्यासाठी B सैनिक मदत वाढविणे C राजकीय सत्ता मिळवणे D धार्मिक विधी वाढविणे

Why: शिक्षणाचा उपयोग सामाजिक भेद सहज आणि समतेसाठी केला गेलेला.

Question 116

Question bank

सामाजिक सुधारणा चळवळीतील कमर्थी सहाय यांचा सामाजिक उद्योगान कसाशी संबंध होता?

A कृषी आणि आर्थिक सुधारण्यात B सत्री शिक्षण वाढविणे C जातीय समता D धार्मिक सुधारणा

Why: कमर्थी सहाय यांचे मुख्य कार्य कृषी व आर्थिक सुधारणा या क्षेत्रात होते.

Question 117

Question bank

सामाजिक सुधारणा चलविण्याच्या सखोल संस्कृतीचे ध्येय कोणते आहे?

A सर्व जातींसाठी समान अधिकार मिळविणे B फक्त धर्मविशिष्ट सुधारणा करणं C राजकीय नेत्यांसाठी मिळवणं D शक्तीवाद वाढवणे

Why: सर्व जातींसाठी समान अधिकार मिळविणे हा सामाजिक सुधारणा चलविण्याचा मुख्य उद्देश्य आहे.

Question 118

Question bank

सामाजिक सुधारणा चलविण्याचे आद्यस्वतंत्र कोणता घटक मुख्यपदीं विचारात घेतला जातो?

A सामाजिक विचारांचा आणि त्यावरील संघर्ष B विदेशी शासकांचे प्रस्थान C सैनिक संघर्ष D अन्यथा उपद्रव

Why: सामाजिक विचारांचा आणि त्यावरील संघर्ष हा सामाजिक सुधारणा अभियानाचा मुख्य भाग आहे.

Question 119

Question bank

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या सामाजिक सुधारणा चलविण्याच्या प्राथमिक मुख्यत्वे कोणत्या निर्देशकांवर येतो?

A न्यायव्यवस्था आणि प्रजा कल्याण B शैक्षिणिक सुधारणा C धार्मिक विधी D कृषी सुधारणा

Why: शिवाजी महाराजांच्या काळातील सामाजिक सुधारणा न्यायव्यवस्था सुधारण्यात व प्रजा कल्याणासाठी होती.

Question 120

Question bank

सामाजिक सुधारणांच्या ज्योतिराव फुले यांची कोणती संस्था स्थापन केली होती?

A स्त्री शैक्षणिक संस्था शाळा B सैनिक पुरस्कार केंद्र C धार्मिक संघटना D रोजगार संघ

Why: फुले दांपत्यांनी स्त्री शैक्षणिक संस्था वेगळ्या शाळा सुरू केल्या.

Question 121

Question bank

सामाजिक सुधारणा चलविण्याचा सोशलमिडिया अंग बडबडी यांंचे संबंध काय होते?

A संपर्क आणि संवाद वाढविणे B विरोधी होणे C धार्मिक विवाद निर्माण करणे D राजकीय मतभेद वाढवणे

Why: सोशलमिडिया व बडबडी यांमुळे सामाजिक संपर्क वाढले व सुधारणा शक्य झाली.

Question 122

Question bank

सामाजिक सुधारणा चलविणीमध्ये प्रमुख भूमिका कोणते आहे?

A शैक्षणिक संस्था B सैनिक सेना C धार्मिक विधी D आर्थिक दबाव

Why: शैक्षणिक संस्था आणी शैक्षणिक हे मुख्यमध्ये भूमिका असते.

Question 123

Question bank

सामाजिक सुधारणा चलविण्याचा स्रोत मुख्यत्वे कोणत्या कारकांमुळे झाला?

A जागरुकतेच्या वाढीमुळे B शासनाची मदत मिळाल्यामुळे C परकीय आक्रमणामुळे D शैक्षणावर बंडी असल्यानुमुळे

Why: जागरुकतेच्या वाढल्याने समाज सुधारणा चलविणीचा प्रमुख स्रोत वाढला.

Question 124

Question bank

सामाजिक सुधारक ज्योतिराव फुले यांना जन्म कोठे झाला होता?

A महाराष्ट्र B गुजरात C मध्य प्रदेश D तमिळनाडू

Why: ज्योतिराव फुले यांना जन्म महाराष्ट्रात झाला होता.

Question 125

Question bank

सामाजिक सुधारणा चलविणीतील प्रमुख मानस कोळात कधी झाला होता?

A १८५७ आणी १८५७ मध्ये B १८५७ मध्ये C १८६७ मध्ये D १८७७ मध्ये

Why: सामाजिक सुधारणा चलविणीतील प्रमुख मानस १८५७ आणि १८५७ मध्ये प्रमुख होती.

Question 126

Question bank

सामाजिक सुधारणा चलविण्यांमध्ये दादासाहेब फुले यांचा योग्यदा काय होते?

A दलित समुदायासाठी शैक्षणिक सुविधा पुरवणे B धार्मिक विधी वादविणे C राजकीय नेत्रत्व D कृषी सुधारणा

Why: दादासाहेब फुले यानी दलित समुदायासाठी शैक्षणिक व सामाजिक हक्कांसाठी काम केले.

Question 127

Question bank

महाराष्ट्रातील समानाजिक सुधारणा चळवळीचा संदर्भात कोणता समजा सुधारकाने 'बाल सुधारणा' या विशिष्ट प्रथामच ठोस काम केले?

A पंडित दयानंद सरस्वती B गजानन मूळसे C महत्मा फुले D सावरकर विनायक दामोदर

Why: योग्य उत्तर स्पष्टीकरण: गजानन मूळसे हे बाल सुधारणा आणि बालशिक्षणाच्या क्षेत्रात ठोस महाराष्ट्रातील पहिले समजा सुधारकांपैकी होते, त्यानांनी बालकांच्या कल्याणासाठी काम केले आणि 'बाल सुधारणा'वर सक्रीय प्रयत्न केले.
विद्यार्थी का चुकतात: बहुतेक विद्यार्थी 'महत्मा फुले' या समानाजिक सुधारणा कार्यसमावेशकपणे जोडल्यामुळे हा प्रश्न त्रुटीत त्यांना मनात येतो, कारण फुले हे कृष्टिक सुधारक व परकी निर्माणधर्मीय कार्यदबावाचा विरोध करत होते; ही एक अशी त्रुटी आहे ज्यात 'व्यापक सुधारक' मानण्याची स्मृती आहे (misconception type C: rote memorisation without understanding).
पर्यायांच्या विश्लेषणाने: A: पं. दयानंद सरस्वती आर्य धार्मिक सुधारक होते; बाल सुधारणा त्यांचा प्राथमिक कार्यक्षेत्र नव्हता (misconception D: overlooking exceptions). B: योग्य उत्तर कारण मूळसे यांची बालकांच्या कल्याणासाठी केलेली कामे. C: महात्मा फुले होते समानाजिक सुधारक पण बाल सुधारणा हा क्षेत्र फुलेनं मुख्यत्वे नव्हता (misconception C). D: सावरकरांनी स्वतंत्र चळवळीसाठी काम केले, समानाजिक पुर्नरचना मुख्य कार्य नव्हते (misconception E: biased reasoning).

Question 128

Question bank

महाराष्ट्रातील चळवळींनी सामाजिक राजाचा काळात कोणत्या सामाजिक सुधारणा किंव्हा नीयमांचा उल्लंघन अनैसिक दंडतवजामध्ये आढळतो?

A दहेजपट्टा बंदी B सामान्तेचा आधारे लोक्षणीय नियम C ब्राह्मचर्याचे कड़क पालन D स्वतंत्रच सामाजिकशास्त्री शालांचे स्थापन

Why: योग्य उत्तर स्पष्टीकरण: चळवळींनी यांंच्या काळात दहेजपट्टा बंदी घालण्याचा उल्लंघन असूण, हा सामाजिक सुधारणा विशिष्ट स्वरूपाचा होता, कारण दहेजामुले होणाऱ्या अत्याचारांना दंडात्मक उपाय ठरविण्यात आले.
विद्यार्थी का चुकतात: अनेक विद्यार्थी 'स्वतंत्रच सामाजिकशास्त्री शालाचे स्थापना' करण्याचा प्रयत्न निवारक दंडात्मक उपायांसाठी सामाजिक शिका नालेल; पण त्याचा फरक सामाजिक सुधारणे नाही (misconception D: overlooking exceptions).
पर्याय विश्लेषण: A: योग्य उत्तर कारण दहेजपट्टा बंदी सामाजिक न्यायासाठी दंडात्मक नियम आहेत. B: लोक्षणीय नियम हा आधुनिक संकल्पना, सामाजिक न्यायाचा दंडात्मक नियम नव्हता (misconception E). C: ब्राह्मचर्य हा सामाजिक नियम, दंडात्मक नव्हता (misconception B). D: सामाजिक शालांचे स्थापन सुधारणा नाही दंडात्मक उपाय (misconception D).

Question 129

Question bank

महाराष्ट्रातील लोकमान्य तिलकांच्या सामाजिक सुधारणा संदर्भातील कोणत्या मुख्य धोरणाला नव्हता?

A शिक्षणाचा प्रचार B धर्मनिरपेक्षतेचा प्रचार C दलित जनतेचा हक्कांसाठी लढा D भारतीय स्वतंत्र चळवळीसाठी प्रयत्न

Why: योग्य उत्तर स्पष्टीकरण: लोकमान्य तिलकांनी मुख्यतः धार्मिक पुनरुत्थान, स्वतंत्र चळवळी आणि शिक्षणाचा प्रचार केला; मात्र दलितांच्या हक्कांसाठी लढा हा त्यांचा प्राथमिक उद्दिष्ट नव्हता.
विद्यार्थी का चुकतात: विद्यार्थी लोकमान्य तिलक सामाजिक सुधारक म्हणून सर्वसामावेशक असल्यामुळे दलित जनतेचा हक्कांचा लढा हा पर्याय चुकीचा समजतात (misconception E: biased reasoning).
पर्याय विश्लेषण: A: शिक्षणाचा प्रचार तिलकांनी मोठ्या प्रमाणात केला (बरोबर). B: धर्मनिरपेक्षतेचा प्रचार तिलकांनी केला त्यांचा धर्मनिरपेक्षतेचा विचार नव्हता (misconception B). C: योग्य उत्तर कारण दलित जनतेचा हक्क हा विशेष लढाविला गेलेला नाही. D: भारतीय स्वतंत्र चळवळीसाठी प्रयत्न केला (बरोबर).

Question 130

Question bank

सामाजिक सुधारक महात्मा ज्योतिबा फुले यांंच्या प्रमुख कार्यांपैकी कोणत्या मुद्द्यावर एक विशेष लक्ष केंद्रित केला होता?

A ब्राह्मणवर्गाचा पुनरुत्थान B स्वतंत्रच सामाजिकशास्त्र C पुरुष धार्मिक शिस्तीवर D व्यापक वर्गाचा उथ्थान

Why: योग्य उत्तर स्पष्टीकरण: फुले यांनी स्वतंत्र सामाजिकशास्त्रीय दृष्टिकोनाने सामाजिक बंधनांवर आघात केलेला काम केले.
विद्यार्थी का चुकतात: काही विद्यार्थी 'ब्राह्मणवर्गाचा पुनरुत्थान' वर गलत समज करून 'ब्राह्मण हा वर शासनशक्ती जातिचा उल्लेख अंकून' म्हणून पर्याय विचारतात (misconception B: caste reform confused with caste upliftment).
पर्याय विश्लेषण: A: फुले ब्राह्मणवर्ग पुनरुत्थान कार्य नव्हते (बरोबर नाही). B: योग्य उत्तर कारण स्वतंत्र सामाजिकशास्त्र फुलेंच्या प्रमुख मुद्द्यांपैकी आहे. C: पुरुष धार्मिक शिस्तीवर फुलेंपासून प्रमुख लक्ष नव्हते (misconception D). D: व्यापक वर्गाचा उथ्थान हा फुलेंच्या कार्याचा एक वेगळा भाग, पण मुख्य नव्हता (misconception C).

Question 131

Question bank

खालीलपैकी महाराष्ट्राच्या इतिहास आणि सामाजिक सुधारणा संदर्भातील कोणती सामाजिक सुधारणा भूमिका तिच्या नेत्याला अचूकपणे जुळलेली नाही?

A पंडित दयानंद सरस्वती - स्त्रीप्रथाWithdrawal B महत्मा फुले - चळवती सामाजिक महाराष्ट्रांचा गौरव C आनंदराव सदाशिव जोशी - विधवा पुनर्विवाह प्राचार D रामाजी पेण्डसे - अस्पृश्यता संवर्धनासाठी अभियान

Why: योग्य उत्तर स्पष्टीकरण: महात्मा फुले यांची चळवती सामाजिक महाराष्ट्रांचा गौरव हा त्यांचा समानाजिक सुधारणा प्रथामिक मुद्दा नव्हता, तर मुख्यतः जातीयविवस्था आणि सामाजिक अडथळे यावर काम केलेले.
विद्यार्थी का चुकतात: विद्यार्थी फुले यांचा गौरव हा अचूक प्रमाणाबद्ध सामाजिक सुधारक मानून भाग्य उपयोग करतात; यात फुलेंच्या कामाचा नंवही समाज सुधारक नव्हता (misconception C).
पर्याय विश्लेषण: A: पं. दयानंद सरस्वती यांना स्त्रीप्रथाविरोधी कामे केली (बरोबर). B: चुकीचा पर्याय कारण फुले चळवती सामाजिक महाराष्ट्रांचा गौरव नसले. C: आनंदराव जोशी विधवा पुनर्विवाहाचा प्रचार करतात (बरोबर). D: रामाजी पेण्डसे अस्पृश्यता उन्मूलनासाठी कार्यरत होते (बरोबर).

Question 132

Question bank

महाराष्ट्रातील सामाजिक सुधारणा चळवळीतील 'तीर्थक्षेत्रे' या संकल्पनेचा उपयोग कोणत्या सुधारकांनी करीत ते सर्वात जास्त समजले जात आहे?

A डॉ. आंबेडकर B सावरकर विट्ठल रामोडर C गणपत राव साठे D राधा निर्मळा

Why: योग्य उत्तर कारण: गणपत राव साठे यांनी 'तीर्थक्षेत्रे' संकल्पना वापरून छळलेल्यांना दलित आणि मागासलेल्यां समाजावर काम केले व स्थानिक सुधारणा चळवळींना गती दिली.
विद्यार्थी का फसून पडतात: विवादाची 'डॉ. आंबेडकर' वा प्रसिद्ध दलित नेत्याचा उल्लेख करतो हा पर्याय निवडतात, कारण दलित सुधारणा त्याचा त्र्याच्याशी सरळ जोडतो, तरीही 'तीर्थक्षेत्रे' संकल्पनेस वापर साठे यांचा निगडित आहे (भ्रांतिदायक विश्लेषण).
प्रत्येक पर्यायाचा विवरण: A: डॉ. आंबेडकर सामाजिक सुधारक होते पण 'तीर्थक्षेत्रे' संकल्पनेचा त्यांचा नव्हता वापर (भ्रांतिदायक). B: सावरकर यांने काम स्वातंत्र्य चळवळीसाठी केला (भ्रांतिदायक). C: योग्य उत्तर - गणपत राव साठे याने तीर्थक्षेत्रे वापरून सामाजिक सुधारणा केली. D: राधा निर्मळा ही सामाजिक सुधारक नव्हती (भ्रांतिदायक).

Question 133

Question bank

महाराष्ट्रातील सामाजिक सुधारक विठ्ठल रामजी शिंदे यांना प्रमुख उद्धेश्य कोणता होता?

A दलितांचे सामाजिक व शैक्षणिक उत्थान B भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीमध्ये सहभाग C धार्मिक सुधारणा करणे D माहीला सक्षमीकरणासाठी काम करणे

Why: योग्य उत्तर कारण: विठ्ठल रामजी शिंदे हे दलितांच्या सामाजिक व शैक्षणिक उन्नयनासाठी काम करणारे महत्त्वाचे सामाजिक सुधारक होते.
विद्यार्थी का फसतात: अनेक विद्यार्थी स्वातंत्र्य चळवळीतील संशयास्पद नावाने चुकीचा पर्याय 'भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीमध्ये सहभाग' निवडतात (भ्रांतिदायक).
प्रत्येक पर्यायाचा विवरण: A: योग्य उत्तर - शिंदे यांचा मुख्य उद्देश दलितांचे सामाजिक उत्थान होता. B: ते स्वातंत्र्य चळवळीसाठी नव्हते (भ्रांतिदायक). C: धार्मिक सुधारणा हा त्यांचा मुख्य विषय नव्हता (भ्रांतिदायक). D: महिला सक्षमीकरणासाठी थेट उललेख नाही (भ्रांतिदायक).

Question 134

Question bank

महाराष्ट्र फुले यांना सामाजिक सुधारणा चळवळीतील 'सत्यशोधक समाज' ची स्थापना कधी झाली?

A १८६९ B १८७४ C १८८८ D १८७५

Why: योग्य उत्तर कारण: सत्यशोधक समाजाची स्थापना महात्मा फुले व त्यांची पत्नी सावित्रीबाईच्या वर्ष १८७४ मध्ये केली, जेव्हा त्यांना सामाजिक सुधारणा चळवळीसाठी काम सुरू केले.
विद्यार्थी का फसतात: विद्यार्थी ऐतिहासिक वर्षांमधील ताऱखा लक्ष न देता गृहित धरतात १८६९ हा पर्याय निवडतो किंवा फुलें यांचा सामाजिक कार्याचा कालखंड ओळखत नाहीत (भ्रांतिदायक).
प्रत्येक पर्यायाचा विवरण: A: १८६९ अनिश्चित, समाज स्थापना नाही (भ्रांतिदायक). B: योग्य उत्तर - वर्ष १८७४. C: १८८८ खूप आगोदरची तारीख (भ्रांतिदायक). D: १८७५ नंतरची तारीख आहे (भ्रांतिदायक).

Question 135

Question bank

महाराष्ट्रातील सामाजिक सुधारणा चळवळीतील सावरकर विट्ठल रामजी यांचा मुख्य फोकस कोणता की सामाजिक सुधारक म्हणून ओळखला जातो?

A स्वदेशी चळवळी व नागरी स्वातंत्र्य B सांप्रदायिक व महिला अधिकारी C जातीय भेदभाव विरुद्ध लढा D धार्मिक सुधारणा व पुनर्जीवन

Why: योग्य उत्तर कारण: सावरकर विट्ठल रामजी यांचा मुख्य फोकस स्वदेशी चळवळी व स्वातंत्र्य संघ्रामावर केंद्रित होता, सामाजिक सुधारणा या विषयांपेक्षा त्यांचा कार्यक्षेत्र वेगळा होता.
विद्यार्थी का फसतात: बहुतेक विद्यार्थी धार्मिक सुधारणा व सामाजिक सुधारक यांत फरक न ओळखता चुकीचा पर्याय निवडतात (भ्रांतिदायक).
प्रत्येक पर्यायाचा विवरण: A: योग्य उत्तर - सावरकर यांचा समाज व स्वातंत्र्य चळवळीत भर. B: सांप्रदायिक व महिला अधिकारी विषय नव्हते त्यांच्या कार्याचा आधार. C: जातीय भेदभाव विरुद्ध थेट लढा नव्हता. D: धार्मिक सुधारणा हा विषय नव्हता (भ्रांतिदायक).

Question 136

Question bank

महाराष्ट्रातील सामाजिक सुधारणा संस्था खालिलपैकी कोणती विद्वव्य सार्वजनिक सभांमध्ये पहिल्या सामाजिक संस्था म्हणून ओळखली जाते?

A आनंदराव सदाशिव जोशी B महात्मा फुले C गणेश स्वरूप तुळस D पंडित दयानंद सरस्वती

Why: योग्य उत्तर कारण: पं. दयानंद सरस्वती हे क्रांतिकारक आणि सामाजिक सुधारक होते, पण विद्वव्य सार्वजनिक चळवळीमध्ये प्रथम संस्था म्हणून त्यांची संस्था ओळखली जाते.
विद्यार्थी का फसतात: विद्वत्य संस्थांचे सरळ सामाजिक सुधारक संस्थांशी अनिवार्य जोड होत नसल्यामुळे विद्यार्थी संदिग्ध पर्याय निवडतात (भ्रांतिदायक).
प्रत्येक पर्यायाचा विवरण: A: विद्वव्य सार्वजनिक जोशी यांची हाती नाही. B: फुले यांनी सार्वजनिक चळवळी सुरू केली पण संस्था म्हणून नाही. C: तुळस यांची विद्वव्य संस्था कमळ केली. D: योग्य उत्तर - पं. दयानंद सरस्वती.

Question 137

Question bank

महाराष्ट्र फुले आणि त्यांच्या पत्नीसावित्रीबाईंची स्त्रियांच्‍या शिका्षणासाठी कोणते पहिले शैक्षणिक संस्था स्थापन केले?

A राजा राम मोहन रॉय विद्यालय B स्त्यशोधक महिला विद्यालय C परखें बालिका विद्यालय D पोलिस अधीकारी शिका्षण संस्था

Why: योग्य उत्तर स्पष्टीकरण: महाराष्ट्र फुले व सावित्रीबाईंचा पत्नीचा पहिले बालिका विद्यालय (परखें बालिका विद्यालय) स्थापन करून स्त्रियांच्‍या शिका्षणाला सुरुवात केलेली.
विद्यार्थ्यांना फसणारा कारण: विद्यार्थ्यांच्या माध्यमातून स्त्यशोधक समाजातील संस्थान्वेषण महिला विद्यालय ही संकल्पना विरळ आहे, त्यामुळे त्यांना स्त्यशोधक संस्था हे प्रकार अधिक आकर्षित करतो (गय बायस).
पर्यायानुसार: अ: राजा राम मोहन रॉय विद्यालय महाराष्ट्‍रात नव्हता (गय बायस). ब: स्त्यशोधक समाज आहे पण महिला विद्यालय नाही (गय बायस). क: योग्य उत्तर कारंजा फुले यांची पहिले बालिका विद्यालय स्थापन केले. ड: ही संस्था नाही व तसे शिका्षण त्यांना उद्देश नव्हता (गय बायस).

Question 138

Question bank

भारतीय समाजाच्या अस्पृश्यता विरुद्ध काम करणाऱ्या कोणत्या महाराष्ट्रातील सूदाहरणी 'मूकांशि संवाद' याintang माध्यमाने वआपर केले?

A डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर B गणपत राव साठे C आनंदराव सदाशिव जोशी D पंडित दयानंद सरस्वती

Why: योग्य उत्तर स्पष्टीकरण: गणपत राव साठे यांनी अस्पृश्यता विरोधात लोकान्मध्ये संवाद व शिक्‍षण देण्‍यासाठी 'मूकांशि संवाद' ह्याचा तंत्र जाणून काने व कार्यवाही केली.
विद्यार्थ्यांना फसणारा कारण: विद्यार्थी बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या अभ्यासातील मूळ केंद्रिय नाही, आणि अस्पृश्यता विरोधी मुद्दा केंद्रिय नेते मानून त्यांना प्रया घालवतात (ग भ्रम).
पर्यायानुसार: अ: आंबेडकर होते मुख्य नेते पण 'मूकांशि संवाद' तंत्र त्यांना नव्हते (ग भ्रम). ब: योग्य उत्तर करण साठे यांनी वापरले. क: आनंदराव अर्थात विद्यार्थी मुद्दा आणि समाजिक कल्याण करता; 'मूकांशि संवाद' नव्हता (ग भ्रम). ड: दयानंद सरस्वती धर्तीक सूदाहरण, ही संस्था नव्हती (ग भ्रम).

Question 139

Question bank

महाराष्ट्रातील समाजिक सुधारणा आंदोलनातील खालिलपैकी कोणती संस्था पुणी कार्यक्रम आयोजित करण्यासाठी मोठी होती?

A महाराष्ट्र फुले यांचा जातीय विषमतेविरुद्ध संघर्ष B पंडित दयानंद सरस्वती यांचा वेदसुधारणा व वेदांछे पुर्नलेखन C छत्रपती शिवाजींचा राजकीय आणि सामाजिक नेतृत्व D शिवाजी महाराष्ट्राज्ञी मोठा सामाजिक नेयम संस्था केली

Why: योग्य उत्तर स्पष्टीकरण: छत्रपती शिवाजी महाराष्ट्राज्ञी मोठा सामाजिक नियम अंमलात आणण्यासाठी पात्र कार्यक्रम संस्था राजकारण आणि सामाजिक नेमके केले, जे सुधारणा नव्हती.
विद्यार्थ्यांना फसणारा कारण: विद्यार्थी स्तर प्रया सुधारणा मध्ये प्रमुख भूमिका आहे म्हणून तुम्ही शिवाजींचा राजकीय व सामाजिक योगदान जोड़तात (ग भ्रम).
पर्यायानुसार: अ: जातीय विषमता विरुद्ध आंदोलन आहे (वरचा भ्रम). ब: वेदसुधारणा कार्यक्रम (वरचा भ्रम). क: राजकीय व सामाजिक नेतृत्व संस्था असला कि ठोपा चुकीचा, प्रमुख आहे पुणी प्रया सामाजिक संस्था नव्हती (ग भ्रम). ड: योग्य उत्तर कार्यक्रम जूनी सामाजिक रक्तना अधिक मोठा केला (योग्य).

Question 140

Question bank

महाराष्ट्रातील सामाजिक सुधारणा चळवळीतील मुख्य प्रसार कार्यासाठी कोणता सामाजिक सुधारकांनी पहिले शाळा पेतवली, विशिष्ट दळित आणी मागासवर्गीय मुलांसाठी?

A बाबासाहेब आंबेडकर B गणपत राव साठे C पंडित दयानंद सरस्वती D आनंदराव सदाशिव जोशी

Why: योग्य उत्तर स्पष्टीकरण: गणपत राव साठे यांनी शाळा सुरु केल्या.
विद्यार्थ्यांना फसणारा कारण: विद्यार्थी स्वर प्रय समाजाला प्रमुख पाहणारा आहे त्यामुळे तेथे महाराष्ट्राच्या राजकीय व सामाजिक योगदान जोड़तात (ग भ्रम).
पर्यायानुसार: अ: जातीय विषमता विरुद्ध संस्था आहे (ग भ्रम). ब: योग्य उत्तर कार्यांनी शाळा सुरु केली. क: दयानंद सरस्वती धार्मिक सुधारक, शाळा कमीत कमी (ग भ्रम). ड: आनंदराव मुख्य विधवा पुनर्विवाहावर होते, अभ्यासी नव्हते (ग भ्रम).

Question 141

Question bank

महाराष्ट्रातील सामाजिक सुधारण्याचा संदर्‍भात ‘सावित्रीबाई फुले’ यांचे योगदान कोणता विद्या अधीक चूक आहे?

A सावित्रीबाई यांची पहिले महिला शिक्षणMehrnung kam केले. B ती महिला स्वतंत्र चळवळीतील पहिले नेत्री होती. C ती स्त्यशोधक समाज स्थापनेत महत्त्वाचा भूमिका बजावली. D तिने महिला शिका्षणासाठी शाळा संस्था केली.

Why: योग्य उत्तर स्पष्टीकरण: सावित्रीबाई फुले महिला शिक्षण क्षेत्रातील पहिले कार्यकर्ते असल्यामुळे पहिले महिला स्वतंत्र चळवळीतील नेत्री नव्हती.
विद्यार्थ्यांना फसणारा कारण: विद्यार्थी समाजाच्या तत्त्वज्ञानानुसार महिला कार्यकर्ते महाजनांचे स्वतंत्र चळवळीतील नेत्री समजतात (ग पक्षपाती विचार).
पर्यायानुसार: अ: खरे कारण, पहिले महिला शिका्षक होते (ग भ्रम). ब: चुकीचे कारण ती स्वतंत्र चळवळीची नेत्री नव्हती (योग्य). क: स्त्यशोधक समाज स्थापनेत भूमिका (ग भ्रम). ड: महिला शिक्षणासाठी शाळा केली (ग भ्रम).

Question 142

Question bank

महाराष्ट्राच्या सामाजीक सुधारणांच्या इतिहासात 'दलित मुक्त चळवळ' या परिभाषेची सुरुवात कोणी आणि कधी केली?

A डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, १९२६ B गणपतराव साठे, १९२७ C ज्योतिबा फुले, १८९६ D पंडित दयानंद सरस्वती, १८७१

Why: योग्य उत्तर कारण: दलित मुक्त चळवळीचा आधुनिक संधर्भ डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांची १९२६ सालपासून सुरुवात केली.
विद्यार्थ्यांना का गोंधळ होतो: विद्यमान 'ज्योतिबा फुले' यांचा कालखंड अशिवाय अधिक सामाजिक सुधारणांचा लक्षण म्हणून गृहित धरला जातो किंवा पर्याय D चा विचार केला जातो (गैरसमज D).
पर्यायानुसार स्पष्टीकरण: A: योग्य उत्तर करणारी दलित मुक्त चळवळीचा आधुनिक प्रारंभ बाबासाहेब आंबेडकरांनी केला. B: साठे सार्वजनिक सुधारणांच्या पुढील दलित मुक्त चळवळीस सुरुवात नाही. C: फुले सुधारणांचा पुढील दलित मुक्त चळवळीस संदर्भ नव्हती. D: दयानंद सरस्वतींचा संबंध धर्मिक आणि सामाजिक सुधारणांशी, दलित मुक्त चळवळीशी नाही (गैरसमज D).

Question 143

Question bank

महाराष्ट्रातील सामाजीक सुधारणांतील आधिकारवादी सूत्रांच्या संदर्भात खालील पैकी कोणता विधा बऱ्यापैकी नाही?

A लोकमान्य तिलकांनी महत्वपूर्ण साक्ष्मिकारांच्या प्रारंभ केले. B डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी जातीभेदाचा विरोध केला. C महात्मा फुले यांनी शिक्षणाचे महत्व अधोरेखित केले. D पंडित दयानंद सरस्वती यांनी वेदसुधारण्याचा प्रचार केला.

Why: योग्य उत्तर कारण: लोकमान्य तिलकांनी महत्वाचा साक्ष्मिकारांचा प्रारंभ केला नाही; ते प्रामुख्याने स्वराज्य चळवळीवर खूप लक्ष देत होते.
विद्यार्थ्यांना का गोंधळ होतो: विद्यमान लोकमान्यांच्या सुधारणांचा विवरण मुख्यत्वे सामाजिक व्याप्ती नव्हती, जे चुकीचे आढळते (गैरसमज C).
पर्यायानुसार स्पष्टीकरण: A: चुकीचा कारण लोकमान्य तिलकांनी सामाजिक साक्ष्मिकारांचा फारसा काम केलेला नाही. B: आंबेडकरांनी जातीभेद विरोध केला (बऱ्यापैकी). C: फुले यांनी शिक्षणावर लक्षणीय लक्ष द्यावे (बऱ्यापैकी). D: दयानंद यांनी वेदसुधारण्याचा प्रचार केला (बऱ्यापैकी).

Question 144

Question bank

स्वातंत्र्यलढ्याचा प्रारंभ महाराष्ट्रात कधी आणि कोणत्या घटनेत झाला?

A १८९७ मध्ये चपा्ट्याने सुरू झालेल्या गदरमुहूर्ते B १८९६ मध्ये पाणिपतच्या तिसऱ्या युद्धानंतर C १८९४ मध्ये ब्रिटिशांच्या अडिकार्यांच्या संघर्षामुळे D १८९६ मध्ये शेतकऱ्यांच्या आंदोलनेनंतर

Why: १८९७ च्या गदरमुहूर्ते महाराष्ट्रातील स्वातंत्र्यलढ्याचा प्रारंभ चपाट्याने झाला.

Question 145

Question bank

महाराष्ट्रीय स्वातंत्र्य चळवळीतील प्रथम नेते कोणी होता?

A बाल गंगाधर टिळक B पंडित जवाहरलाल नेहरू C सुभाषचंद्र बोस D लाला लाजपत राय

Why: बाल गंगाधर टिळक हे महाराष्ट्रीय स्वातंत्र्य चळवळीतील प्रथम प्रमुख नेते होते.

Question 146

Question bank

सातारा जिल्हा स्वातंत्र्यलढ्याच्या क्षेत्राशी ओळखले जाणारे?

A येत्या छत्रपती शिवाजी महाराजांचा राज्याबादा आहे B येत्या स्वातंत्र्यसैनिकांचे प्रमुख आंदोलने झाले C येत्या जलसंपत्तीवर कब्जा झाला D येत्या ब्रिटिश सैन्य पथिकांचा कब्जा केले

Why: सातारा जिल्हा स्वातंत्र्यलढ्याची प्रमुख संघटने कें द्र असल्यामुळे विशेष ओळख आहे.

Question 147

Question bank

खालच्या पर्यायांपैकी स्वातंत्र्यलढ्याच्या साताऱ्याचा उल्लेख कोणते आहे?

A ग्रामिण आणि शहरी दोनही भागांमध्ये संघर्ष झाला B फक्त शहरी भागांमध्ये संघर्ष झाला C फक्त ग्रामिण भागांमध्ये संघर्ष झाला D स्वातंत्र्यलढ्याचा साताऱ्याचा कहीही संबंध नव्हता

Why: साताऱ्यामध्ये ग्रामिण तसेच शहरी भागांमध्येही संघर्षाचा गटाना गढल्या होता.

Question 148

Question bank

मराठा साम्राज्याचा स्वातंत्र्य चळवळीमध्ये कोठाके घटक महत्वाचा होता?

A छत्रपती शिवाजी महाराजांचा वारसा B ब्रिटिशांच्या नवीं कायद्यान्ची अमलबजावणी C विदेशी व्यापाऱ्यांची वाढ D भूभाग्यांचा विटरणाचा बदल

Why: छत्रपती शिवाजी महाराजांचा वारसा मराठा स्वातंत्र्य चळवळीमध्ये प्राथमिक घटक म्हणून महत्वाचा होता.

Question 149

Question bank

स्वातंत्र्यसंघांच्या संघर्श यशस्वी होण्यासाठी काय आवश्य्क मानले जाते?

A एकजुटी आणि संयुक्त मनाने B अगोडरच ब्रिटिशांना करार करणे C विदेशी मदत घेणे D स्वातंत्र्य चालवलीचे तात्पुरते थांबवणे

Why: स्वातंत्र्यसंघांच्या एकजुटीने आणि संयुक्त मनाने लढा द्यावा लागला.

Question 150

Question bank

खालीलपैकी स्वातंत्र्यलढ्यांतील महत्त्वाच्या घटनांपैकी कोणती महत्त्वाची ప్లॅटफॉर्म आहे?

A भावर्त बंड १९२९ B दक्कन ट्रेड यांचा चालवलीचे तात्पुरते बंड १९०६ C विदेशी १७७५ D पञीचे स्वातंत्र्य

Why: विदेशी १७७५ चा प्रमुख महत्त्वाचा स्वातंत्र्यलढयात स्वतंत्र देशभऱ होट गेला.

Question 151

Question bank

स्वातंत्र्यलढ्याव्यतिरिक्त महाराष्ट्रांमध्ये काळाची कोणती घटना महत्त्वाचा प्रवाहित करते?

A ब्रिटिशांचा स्थापत्य विहास B सायितिक चालवलीची सुरु वात C नवीन शक्त्ष्ण प्राणालीचा विहास D कोणतीही नाही

Why: महाराजांच्या कायर्कालात ही सायितिक चालवलीचा विहास झाला ज्याचा सामना प्रभार प्रवाहित झाला.

Question 152

Question bank

स्वातंत्र्यलढ्याच्या साताऱ्याचा घटामोडी कोणती घटना संबंधित होती?

A ब्रिटिशांनीविरुद्ध गुप्त हलचालींशी B विदेशी आक्रमकांविरुद्ध खोल्या लढ्याशी C आंत्रराष्ट्रीय पटलावर राजकीय नेत्यांशी D सांथानीय प्रशासनाच्या विरोधाशी

Why: साताऱ्याचा स्वातंत्र्यसंघांच्या गुप्त हलचाली आणि शस्त्र संघर्श केले.

Question 153

Question bank

महाराष्ट्रातील स्वातंत्र्यलढ्यांत प्रभुख समाझिक घटक कोणता होता?

A शेतकरी आणि कष्टकरी वर्गाची सहभाग B फक्त शक्त्ष्णीतीय संघर्श C नगरपालिकांच्या प्रशासनाचा सहभाग D विदेशी मिटरांचे नेतृत्त्व

Why: शेतकरी आणि कष्टकरी वर्ग प्रमुख समाझसेवी घटक होते स्वातंत्र्यलढ्यांत.

Question 154

Question bank

स्वातंत्र्यलढ्याला साताऱ्याला राश्ट्रीय दारजा का प्राप्त झाला?

A किंवा साताऱ्याला स्वातंत्र्यासैनिकांचा संघर्‍षामुळं राश्ट्रीय संस्था तयाची ओळख झाली. B ब्रिटीशननी यथे त्‍यांच्य प्रमुखांवर सौदा केला. C यथे व्यापाराला महत्त्व दिले गेले. D अधिकाऱ्यांचा निवासामुळं

Why: साताऱ्याला स्वातंत्र्यासैनिकांचा संघर्‍षामुळं राश्ट्रीय संस्था तयाची ओळख झाली.

Question 155

Question bank

स्वातंत्र्यलढ्याला महत्त्वाचा घडामोडी संख्य काय होती?

A ७ प्रमुख घटना B ९ प्रमुख घटना C ६ प्रमुख घटना D ८ प्रमुख घटना

Why: परिभाषेप्रमाणे ७ मुख्य स्वातंत्र्यलढ्याच्या घटना महत्त्वाचा मानल्या जातात.

Question 156

Question bank

स्वातंत्र्यलढ्याला महाराष्ट्रातील विखरलेल्या एका मुख्य कारभार शाळीपैकी कोणता आहे?

A ब्रिटीशांनी अत्याचार अंगिकार वाळणें B विदेशी मालकांना वाळतावा व्यापार C सिंचन प्रणालीत बदल D विज्ञानातील प्रगती

Why: ब्रिटीशांनी अत्याचार कर वाळ अंग्य अत्याचार कळ्यामुळे महाराष्ट्रात विखरलेल्याचा ओळखा झाली.

Question 157

Question bank

स्वातंत्र्यलढ्याला महाराष्ट्रात शैक्षणिक व सामाजिक सुधारणा कोणत्या नेतृत्त्वाखाली झाल्या?

A म्हातोमा फुले आणि ज्योतिबा फुले B डॉ. आंबेडकर C सुभाषचंद्र बोस D सत्यशोधक समाज

Why: म्हातोमा फुले आणि ज्योतिबा फुले यांची सामाजिक सुधारणा व शैक्षणिक प्रचारा केला.

Question 158

Question bank

स्वातंत्र्यलढ्याला महाराष्ट्र कोणी प्रमुख टप्प्यात नेतृत्त्व केले?

A लोकमान्य टिळक B सत्यशोधक समाजाचे नेते C पंडित दीनदयाळ उपाध्याय D बाळासाहेब ठाकरे

Why: लोकमान्य टिळक हे साताऱ्याने स्वातंत्र्यलढ्याच्या प्रमुख टप्प्यात नेतृत्त्व करणारे होते.

Question 159

Question bank

स्वातंत्र्यलढ्याच्या महाराष्ट्रातून कोणत्या प्रमुख संसदीय नेत्यान्नी भूमिकागेली?

A गोपाळ किष्ठ्ण गोकळे B झालेळाल पाटील C सावरकर D सुभाषचंद्र बोस

Why: गोपाळ किष्ठ्ण गोकळे हे संसदीय नेतुत्वामध्ये महत्त्वाचे होते.

Question 160

Question bank

स्वातंत्र्यलढ्याचा शेवटचा टप्पा महाराष्ट्रातून कोणता वेसि सुरू झाला?

A १९४८ मध्ये भारत छोडो आंदोलनातून B १९४६ मध्ये असहकार आंदोलनातून C १९४५ च्या गदारोळीने D १९४६ मध्ये स्वतंत्र स्वीकाऱ्ल्याने

Why: १९४८ मध्ये भारत छोडो आंदोलनामुळे स्वातंत्र्यलढ्याचा अखेरचा टप्पा महाराष्ट्रातून सुरू झाला.

Question 161

Question bank

साताऱ्याचा संघर्ष कोणती प्रमुख लढाई महत्त्वाची होती?

A गुप्त लढाया आणि दडपशाही विरुद्ध संघर्ष B उघड्या रणभूमीवरील युद्ध C राजकीय नेत्यांच्या चर्चास्त्र D व्यापारितीतील आंतरराष्ट्रीय साखळी

Why: साताऱ्यामध्ये स्वातंत्र्यसैन्यकांच्या गुप्तपणे आणि दडपशाहीशी संघर्ष केला.

Question 162

Question bank

स्वातंत्र्यलढ्याचा महाराष्ट्रातील संघर्षलेले कोणते साधन प्रामुख्याने वापरले जात होते?

A शिक्षण आणि प्रचार माध्यमांचा वापर B शस्त्रधारी युद्ध C विदेशी राजकारण्यांच्या संघर्षविभाग D आंतरराष्ट्रीय व्यापार संवाद

Why: स्वातंत्र्यलढ्याला शिक्षण व जनजागृती महत्त्वाचा भूमिका बजावली.

Question 163

Question bank

साताऱ्याने स्वातंत्र्यलढ्यात कसा सामजिक बदल केला?

A जातीय विरुध्द संघर्षाचा प्रारंभ B विभाजनात्मक राजकारण्यांचा वापर C व्यापाराचा विस्थार D विशेष वैदिक समाजरंभाची स्थापन

Why: साताऱ्याने जातीय भेदभावाविरुद्ध सामाजिक संघर्ष आणि सुधारणा चालली.

Question 164

Question bank

स्वातंत्र्यसंघटनेचे यशस्वी आंदोलने महाराष्ट्रात मुख्यमंत्र्यांचे कुठल्या स्वरूपात झाले?

A दबाव आंदोलन व शस्त्र संघर्ष B प्रचारात्मक परिचर्चे व सभा C अंतरराष्ट्रीय कटीत ज्ञानेरे प्रकरणे D शासनावर राजकीय ताणाचा दबाव

Why: स्वातंत्र्यसंघटनेची दबाव निर्माण करणाऱ्या आंदोलनेसंबंधी शस्त्र संघर्ष देखील केले गेले.

Question 165

Question bank

मुस्लिम-हिंदू संघटनांच्या आधारे महाराष्ट्रात स्वातंत्र्य लढ्याचा प्रारंभ कसा झाला?

A सांप्रदायिक सौहार्दाची स्थापना करून B भावना संघर्ष करून C अंतरराष्ट्रीय सहयोगात्मक स्वीकाऱून D धार्मिक संघर्ष प्रबल करून

Why: मुस्लिम-हिंदू संघटनांच्या माध्यमातून सामजिक अभितोष भावना स्वाधीनता स्वातंत्र्य चळवळीला समस्तन मिळाले.

Question 166

Question bank

स्वातंत्र्यलढ्याचा पूर्वार्धातील कॉन्ठ्या क्रांतीनं सर्वसामान्य जनतेमध्ये स्वातंत्र्यासाठी प्रेरणा दिली?

A पेन्सा क्रांती B तीन हातांची क्रांती C खालसा पंथाची क्रांती D सतारामपुरी क्रांती

Why: पेन्सा क्रांतीने मुख्यत्वे महाराष्ट्रीयल ग्रामस्थांमध्ये ब्रिटिश शासकाशी झालेले संघर्ष करावयाचा प्रेरणा वाढवली आणि त्यामुळे ती स्वातंत्र्यलढ्याचा पूर्वार्धातील महत्त्वपूर्ण आंदोलन ठरली.

Question 167

Question bank

महाराष्ट्र स्वातंत्र्यसेनानी चतुर्पती शिवाजी महाराज यांचा राय़काळ सुमारे किती वर्षांचा होता?

A ७१ वर्षे B ८६ वर्षे C ८८ वर्षे D ९६ वर्षे

Why: चतुर्पती शिवाजी महाराजांचा राय़काळ सुमारे ८८ वर्षांचा होता, जो त्यानं ७१ किंवा मध्य राय़यभारा स्वीकारल्या पासून त्यांचा मृत्युपर्यंत चालवला.

Question 168

Question bank

स्वातंत्र्यलढ्याचा कॉन्ठ्या आंदोलना ब्रिटिशांनी मोडणाऱ्या प्रमुख गर्बंद्यांपैकी शेतकऱ्यांनी कोणती गर्बंदी घातली?

A डांबरी क्रांती B खालसा आंदोलन C साप्ताहिक बंद D संपूर्ण महाराष्ट्र बंद

Why: संपूर्ण महाराष्ट्र बंद आंदोलना ब्रिटिशांनी मोडण्याचा (मर्यादा) आणि तुरुपबंदी केली कारण हा दडपशाहीचा आणि आंदोलना्चा निर्वनायक काळ होता.

Question 169

Question bank

प्रथम भारतिय स्वातंत्र्यसेनानी कॉन्ठ्या सदस्यवीर मोरचा उहडला होता?

A ब्रिटिश राजवटीकडे B ओरंगजेबांच्या सैय्याकडे C परशियन साम्राज्याच्या सैय्याकडे D फ्रेन्च परिसरनाकडे

Why: प्रथम स्वातंत्र्यसेनानी मुख्यत्वे ब्रिटिश राजवटीकडे मोरचा उहडला कारण ते भरतावर त्र्यांग्याचा सत्तेचा विचार करत होते.

Question 170

Question bank

महाराष्ट्रीयल स्वातंत्र्यलढ्यादायी रामकृष्ण नायक यांचा कॉन्ठ्या प्रमुखच्यांमध्ये संबंध होता?

A हिंसात्मक क्रांतिकारक प्रमुख B असहकार प्रमुख C गुप्तसैनिक प्रमुख D कानूनी आणि शांतीतामय आंदोलन

Why: रामकृष्ण नायक यांचा संबंध असहकार प्रमुखच्यांशी होता, ज्यामध्ये ब्रिटिशांनी कायद्यांचा उल्लंघन न करता शुध्द शांततामय असे आंदोलन चालवले जाते.

Question 171

Question bank

ब्रिटिशांच्या महाराष्ट्रीय स्वातंत्र्यलढ्याचा काळात कोणत्या प्रमुख व्यक्तींचा निर्वंध लढा होतो?

A घर्बंदी, तुरुपबंदी, आणी आंदोलने प्राथमिक B व्ह्हिस्की वर्जिती आनी खाद्यधान्यत्वत्तोर्टर C कृषी बंदी आनी जमिनींचे अधिग्रहण D शैक्षणिक संघUCHITY दhornे

Why: ब्रिटिशांच्या स्वातंत्र्यलढ्याचा काळात घर्बंदी, तुरुपबंदी आनी आंदोलनेवर बंदी घालून जनता दलपणाचा प्रमुख प्रयत्न केला.

Question 172

Question bank

स्वातंत्र्यलढ्याच्या पूर्वातील महाराष्ट्रीय कोणता प्रमुख विद्यार्थी केंद्रीय नेता आहे?

A कांगीराव बडखेळ B लालबहादूर शास्त्री C सावरकर विनायक D पंडित दीनदयाळ उपाध्याय

Why: कांगीराव बडखेळ हे महाराष्ट्रीय स्वातंत्र्यलढ्याचा काळातील प्रमुख नेता आणि विद्यार्थ्यांवर कडक बंदी करणारे नेते होते.

Question 173

Question bank

स्वातंत्र्यलढ्याचा प्राformभिक काळात महाराष्ट्रीय ब्रिटिशांविरोधी कोणता प्रमुख गट सक्रीय होता?

A छापामार गट B सैन्य क्रांतिकारक गट C शासनवादी गट D धार्मिक प्रार्चारक गट

Why: प्रारंभिक काळात छापामार गट ब्रिटिशांविरोधी लढत होता जो मुख्यत्वे जंगलाच्याभागांत सक्रीय होता.

Question 174

Question bank

खालसा पुण्याच्या चळवळीत स्वातंत्र्यलढ्याद्मध्ये काय महत्व आहे?

A ब्रिटिशांविरुध्द धार्मीक आणि सामाजिक एकात्मता वाढवणे B शैक्षणिक सुधारणांचा घडवून आणणे C कृषी कायद्यांसाठी आंदोल्नेकरणे D राजकीय पक्ष स्थापन करणे

Why: खालसा पुण्याची चळवळ धार्मिक एकात्मत्व ठरवून आंदोलनी ब्रिटिशांविरुद्ध लोकांना धर्म व सामाजिकतेच्या जवळ करणार्‍या प्रेरीत केले.

Question 175

Question bank

स्वातंत्र्यलढ्याला कोणता कालावधी "संपूर्ण महाराष्ट्री बंड" आंदोलने म्हणतात?

A १९८७ B १९८८ C १९७५ D १९६७

Why: संपूर्ण महाराष्ट्री बंड हे १९८८ च्या भारती चोडो आंदोलना काळात झाले जेथे संपूर्ण महाराष्ट्री बंड ठेवन्यात आला होता.

Question 176

Question bank

मऱाठा साम्राज्याच्या पतनानंतर स्वातंत्र्यलढयात महत्त्वाचा थरलेला नेत्या कोण सांगता?

A बाजी राव द्वितीय B पेशवा बालाजी बाजीराव C सावर्‍त वाडा छत्रपती D खांडेराव वा मोहिते

Why: बाजी राव द्वितीय यांचा कालांत र मऱाठा साम्राज्याच्या पतनानंतर स्वातंत्र्यलढयात नव्हे स्वारूप रुजले आणि त्यांना महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली.

Question 177

Question bank

ब्रिटीशांनीच्याविरुद्ध महाराष्ट्रीयत स्वातंत्र्यलढगा सुरू करण्यास प्रेरणा देणारे कोणते प्रमुख उपदेशक होते?

A सावरकर विनायक दामोडर B लाल बहादूर शास्त्री C राम मोहन रॉय D शिवाजी महाराज

Why: सावरकर विनायक दामोडर यांनी महाराष्ट्रीयत स्वातंत्र्यलढयाच्या इतिहासात जंगले जागरूक केले आणि ब्रिटीशांविरुद्ध आंदोलन सुरू केले.

Question 178

Question bank

स्वातंत्र्यलढयामध्ये असहकार आंदोलनाचा मुख्य उद्देश काय होता?

A ब्रिटीशांनीच्याविरुद्ध राजकीय बहिष्कार करणे B हिंसात्मक आंदोलन करून सत्ता हद्दपार करणे C धार्मिक मतभेद निर्माण करणे D विदेशी शिका्षणाचा प्रतिकार करणे

Why: असहकार आंदोलनाचे हेतू ब्रिटीशांनीच्याविरुद्ध शांतीतापूर्ण पण पूर्ण राजकीय बहिष्कार करण्याचा होता ज्यामुळे भारतीय स्वराज्याची मागणी करता आली.

Question 179

Question bank

मऱाठा साम्राज्य क°ष्टर कोणत्या प्रदेशांमध्ये होते?

A महाराष्ट्र, कर्नाटक, आणि काश्मीर B महाराष्ट्र, कर्नाटक, आणि आंध्रप्रदेश C तमिळनाडू, गोवा, आणि पंजार D गुजरात, राज्यस्थान, आणि बंगाल

Why: मऱाठा साम्राज्य विस्तार महाराष्ट्र, कर्नाटक आणि आंध्रप्रदेश या प्रदेशांमध्ये होता.

Question 180

Question bank

स्वातंत्र्यलढयातील "दांडी यात्रा" चा मुख्य उद्देश काय होता?

A मीतकरणीविरुद्ध ब्रिटिश कराचा विरोध करणे B वज्रप्रहार्यावरिण्च्या दवाळकाचा निर्देश करणे C सैन्य चालविणे D मतदान हक्क मिलविणे

Why: दांडी यात्रेचा मुख्य उद्देश ब्रिटिशांनी लादलेला मीतकरणीविरुद्ध आर्थिक असल्या मुख्त असा शांततापूर्ण विरोध करणे होता.

Question 181

Question bank

महाराष्ट्रातील स्वातंत्र्यलढ्याच्या भाऊसाहेब हलदणकर यांना कोणता पुरस्कार वाटा उचलला?

A शेतीत सुधारणा करून शांतीतामय आनंदोलनाला चालना दिली B हिंसात्मक स्वातंत्र्य चळवळीत भांग घेतला C विद्यार्थी संघटनामध्ये सक्रिय दाक्षिणी पुरस्कार घेत पुरस्कार स्वातंत्र्यलढ्याचा चालना दिली D धार्मिक चळवळीमध्ये नेतृत्त्व केले

Why: भाऊसाहेब हलदणकर यांना महाराष्ट्रातील विद्यार्थ्यांच्या संघटनामध्ये सक्रिय भूमिकाऐवजी भुमिका घेत स्वातंत्र्यलढ्याला चालना दिली.

Question 182

Question bank

स्वातंत्र्यलढ्याचा कालातील "तलवार आंदोलने" म्हणजे काय?

A हिंसात्मक स्वातंत्र्यलढ्यासाठी तलवारीने संघर्ष करण्याचे B शस्त्रसाठा एकत्रित करण्याचे अत्यंत मतदान C ब्रिटिशांच्या शस्त्रसाठाक मारण्यात करणं D धार्मिक पवित्र तलवारींचा वापर

Why: तलवार आंदोलन हे ब्रिटिश शासनाविरुद्ध हिंसात्मक संघर्ष म्हणजेच तलवारicha उपयोग करून स्वातंत्र्यलढ्यासाठी केलेल्या संघर्षावर आधारित होते.

Question 183

Question bank

स्वातंत्र्यलढ्याचा काळ ब्रिटिशांच्या कोंट्यांमध्ये सर्वात जास्त दबावशाही सहन करावी लागली?

A अषहोकर चळवळी B धार्मिक सुधारणा चळवळी C शैक्षणिक चळवळी D कृषी आंदोलन

Why: अषहोकर चळवळीला ब्रिटिशांनी अनेक वेळा हरबंदीतून, तुरुपबंदी आणि कडक दबावशाहीला सामोरे जावे लागले.

Question 184

Question bank

स्वातंत्र्यलढ्याचा इतिहासात "राष्ट्रभक्त" संज्ञा कोणत्या पुरस्कारासाठी वापरली जाते?

A स्वातंत्र्यलढ्यासाठी आपल्याप्राणांची अहुती देणारे B शासन अधिकाऱ्यांचे C विद्यापीठाचे शिष्य D शेतीत मातृत्वाची कामगिरी करणारे

Why: राष्ट्रभक्त ही संज्ञा मुख्यतः स्वातंत्र्यलढ्यासाठी शासन करणारे आणि प्राणांची अहुती देणारे लोकांसाठी वापरली जाते.

Question 185

Question bank

स्वातंत्र्यलढ्यामध्ये "राजकीय पुरस्कार" चा उपयोग कशासाठी झाला?

A लोकशाहीत स्वराज्याचा मुद्द्यान्वय करून संघर्षासाठी B कृषी कायदे सुधारण्यास C शैक्षणिक धोरणे तयार करण्यास D धार्मिक हर्कत निष्पन्न करण्यास

Why: राजकीय पुरस्कार स्वराज्यात मुद्द्यान्वय करून स्वातंत्र्यलढ्यासाठी धोरण आखणासाठी वापरले गेले.

Question 186

Question bank

महाराष्ट्रातील स्वातंत्र्यलढ्याचा इतिहासात "साताराचा सत्याग्रह" कोणत्या वर्षी झाला?

A 1922 B 1921 C 1920 D 1919

Why: योग्य उत्तराची स्पष्टीकरणे: सतारा सत्याग्रह 1922 मध्ये झाला, जे महाराष्ट्र गांधींच्या असहकार चळवळीचा काळात आलेले महत्त्वाचे आंदोलने आहे.
विद्यार्थी गळ्यात यायला का जातात: विद्यार्थी सहसा 1921 किंवा 1920 या वर्षांसोबत सतरा सत्याग्रह जोडतात, कारण भारतातील इतर गांधी आंदोलनांची सुरुवात त्या काळात झाली, त्यामुळे हे एक क्लासिक तारीख-संमिश्रण आहे.
पर्यायी स्पष्टीकरण: पर्याय (A) योग्य आहे कारण सतारा सत्याग्रह नक्कीच 1922 मध्ये झाला; पर्याय (B) (1921) अन्य प्रमुख सत्याग्रहांशी तारखांचा गोंधळ उत्पन्न करतो; पर्याय (C) (1920) अहिंसा नकोशी आंदोलनाला जोडण्याचा गोंधळ; पर्याय (D) (1919) जालियनवाला बाग हत्याकांडाच्या लगेच नंतर सारे आंदोलन झाले असे गृहित धरल्यामुळे चुकीचा आहे.

Question 187

Question bank

"दहिवली बंगाली आंदोलन" महाराष्ट्रातील स्वातंत्र्यलढ्याचा भाग म्हणून कोणत्या वर्षी झाला?

A नाही, कार्ण ते बांगालाट झाला B होय, कार्ण त्याचा प्रारंभ महाराष्ट्रातील पदला C होय, ते सर्व-भारतीय चळवळीचा भाग होते D नाही, ते स्वातंत्र्यलढ्याचा भाग नव्हते

Why: योग्य उत्तराची स्पष्टीकरणे: दहिवली बंगाली आंदोलन हे मुख्यत्वे बंगाल प्रदेशात झाले होते आणि ते महाराष्ट्रातील स्वातंत्र्यलढ्याचा भाग नव्हते.
विद्यार्थी गळ्यात यायला का जातात: काही विद्यार्थी सर्व-भारतीय किंवा सर्व-भारतीय चळवळीला समान मानून या आंदोलनाला महाराष्ट्रातील सत्याग्रहांमध्ये जोडतो.
पर्यायी स्पष्टीकरण: पर्याय (A) योग्य आहे कारण हे आंदोलन प्रादेशिकपणे बंगालापुरते मर्यादित होते; पर्याय (B) हा महाराष्ट्राशी संबंध जोडण्याचा पक्षपाती हेतूने चुकीचा आहे; पर्याय (C) हा संपूर्ण भारतातील चळवळींशी गोंधळ आहे; पर्याय (D) हे स्रोतातील सूचना नसतानाही माध्यमिक माहितीमुळे विद्यार्थी गोंधलेले असतात.

Question 188

Question bank

महाराष्ट्रीय स्वातंत्र्यलढ्याचा ‘प्रथम सत्य’ या नावाने ओळखली जाणारी गटना कोणती?

A मरणठा समाजाच्या साक्षरता मोहिम B अखिल भारतीय कांगे्रसचे पहिले सत्य C सत्याग्रहाच्या महाराष्ट्रातील पहिला सत्याग्रह D महाराष्ट्र कांगे्रसचे पहिले सत्य

Why: योग्य उत्तराची स्पष्टीकरणे: ‘प्रथम सत्य’ हा शब्द महाराष्ट्र कांगे्रसच्या पहिल्या अधिकृत संघर्षासाठी वापरला जातो, ज्याने महाराष्ट्रातील स्वातंत्र्यलढ्याला दिशा दिली.
विद्यार्थी गळ्यात यायला का जातात: विद्यार्थी अर्धवट माहितीच्या आधारे अखिल भारतीय कांगे्रसच्या पहिल्या सत्याग्रहाशी भरकटून गोंधळात पडतात.
पर्यायी स्पष्टीकरण: पर्याय (A) हा संदर्भ नसलेला संच आहे; पर्याय (B) संपूर्ण काँग्रेस आंदोलनाशी गोंधळ आहे; पर्याय (C) पूर्वीच्या सत्याग्रहाच्या अधिकृत सुरुवातीशी चुकिची संकल्पना आहे; पर्याय (D) योग्य आहे कारण तो महाराष्ट्र कांगे्रसच्या “प्रथम सत्य”ला नेमून दाखवतो.

Question 189

Question bank

महाराष्ट्रीय स्वातंत्र्यलढ्याचा ‘तिलक आंदोलन’ कुठल्या काळातली ओळखली जाते?

A गणेश उत्सवाच्या आधी सामाजिक आंदोलनासारखी B विशिष्ट राजकीय स्वातंत्र्यताचा मार्गदर्शनासारखी C भारतीय राष्ट्रीय कांगे्रस संघर्षाने सुरुवातीसारखी D स्वराज्य चळवळीसाठी जनजागृती करणारे

Why: योग्य उत्तराची स्पष्टीकरणे: तिलक आंदोलन हे स्वराज्य चळवळीचा जनजागृतीसाठी प्रसिद्द आहे, ज्याने लोकांना स्वराज्याबद्दल जनजागृती व्हावी यासाठी कार्य केले.
विद्यार्थी गळ्यात यायला का जातात: विद्यार्थी गणेश उत्सवाच्या आधी सामाजिक चळवळीशी त्याला मेल लावत अर्धवट माहितीचा वापर करून गोंधळतात.
पर्यायी स्पष्टीकरण: पर्याय (A) अर्धवट माहितीवर आधारित; पर्याय (B) राजकीय स्वातंत्र्ययत्नाच्या मार्गदर्शकतेशी गोंधळ; पर्याय (C) तिलक चळवळीला भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस चळवळीशी विभागणे चुकीचे; पर्याय (D) योग्य आहे कारण तो स्वराज्य चळवळीसाठी जनजागृती करणारा आहे.

Question 190

Question bank

महाराष्ट्रात स्वातंत्र्यलढ्याचा सुरुवातीला कोणती संसदीय संघर्ष पहिली?

A महाराष्ट्र कांगे्रस समिती B स्वराज्य संघट समिती C मरणठा युवक संघ D भारतीय राष्ट्रीय कांगे्रसची संघर्षात्मक शाखा

Why: योग्य उत्तराची स्पष्टीकरणे: महाराष्ट्रातील स्वातंत्र्यलढ्याचा सुरुवातीला संसदीय संघर्ष पहिला समाजकारक भारतीय राष्ट्रीय कांगे्रसच्या संघर्षात्मक शाखेने गेला.
विद्यार्थी गळ्यात यायला का जातात: विद्यार्थी महाराष्ट्र कांगे्रस समिती किंवा मरणठा युवक संघ यांना सुरुवातीचा संघर्ष समजतात, ज्यामुळे संदर्भ भटकतात.
पर्यायी स्पष्टीकरण: पर्याय (A) कधीही महाराष्ट्र कांगे्रस समितीची सुरुवात सुरुवातीला नव्हती; पर्याय (B) पूर्वग्रहाने चुकीचा समज; पर्याय (C) संघटनात्मक दृष्टिकोनातून भारलेला पक्षपाती; पर्याय (D) योग्य आहे कारण तो सुरुवातीलाच संसदीय संघर्षासंबंधित शाखा दर्शवतो.

Question 191

Question bank

‘मराजा बंद’ हा किस द्वारे महास्ट्राच्य अभ्यासांतील प्रभाव होतो?

A तो ब्रिटिशांविरोधात ठेट अध्ययनात्मक उपाय होतो B तो समुदायवादी आंदोलण होतो, तो अध्ययनात्मक भाक निमित्ताचा नव्हता C तो सामाजीक सुधारणांच्या केंद्रित होतो D तो अध्ययनात्मक पाहिला ठेट घटक होतो

Why: योग्य उत्तराचे स्पष्टीकरण: मराठा बंद हे मुख्यत्वे समुदायवादी आंदोलन होते आणि ते सरळ अध्ययनात्मक जोडलेले नाही.
विद्यार्थी का चुकतात: काही विद्यार्थ्यांनी मराठा बंदला अध्ययनात्मक समजून पूर्वीच नियम लागू केलेल्या चुका करतात.
पर्यायी स्पष्टीकरण: A ही पूर्वीची नियमत्वाची चूक दाखवते, अध्ययनात्मक असल्या जाणाऱ्या गोष्टीसाठी; C ही पक्षपाती विचारसरणीवर आधारित आहे, सुधारणा आंदोलनासाठी; D ही अध्ययनात्मक घटकांचा गोंधळ दर्शवते; B योग्य आहे कारण मराठा बंद एक समुदायकेंद्रित आंदोलन होते, अध्ययनात्मक नव्हते.

Question 192

Question bank

1920 च्या असहकार चळवळीत महास्ट्राटकऱ्यांनी प्रमुखत्वाने काय केले?

A ब्रिटिश गोष्टींचा वापरून पांड स्वराज्य मागू नये B सरळ सरकारची शाळा सोडून द्यायची C ब्रिटिश वसतूंचा बहिष्कार आणि सर्वराज्य मागणी D स्त्याग्रह व जमावबंदी चा वापर टाळणे

Why: योग्य उत्तराचे स्पष्टीकरण: असहकार चळवळीत महास्ट्राटकऱ्यांनी ब्रिटिश वसतूंचा बहिष्कार केला आणि त्याचबरोबर सर्वराज्य मागणी केली.
विद्यार्थी का चुकतात: अनेक विद्यार्थी असहकार मध्ये बहिष्कारासंबंधी अधिक चुकतात, कारण पक्षपाती विचारसरणी करतात.
पर्यायी स्पष्टीकरण: A हा पक्षपाती विचार दाखवतो, असहकारमधील सर्वराज्य मागणी नसल्याचे; B ही नियमत्वाची चूक, शैक्षणिक उपक्रम सोडल्याचा गोंधळ; D ही स्मरणशक्तीवर आधारित आहे; C योग्य आहे कारण बहिष्कार व सर्वराज्य मागणी हा असहकार चळवळीचा मुख्य घटक होता.

Question 193

Question bank

महास्ट्राटकऱ्यांच्या अध्ययनात्मक ‘खेळा स्त्याग्रह’ काय मुख्य उद्दिष्ट आहे?

A खेळा जिल्ह्यांतील शैक्षणिक विरोध B स्त्याग्रहाचा पाया प्रामुख्याने महास्ट्राटकऱ्यांचा C शैक्षणिकसाठी चुका करून जमिनी आणि करासाटी लढा D ब्रिटिश सैण्याविरुद्ध पाहिला ठेट संघर्ष

Why: योग्य उत्तराचे स्पष्टीकरण: खेळा स्त्याग्रह हा शैक्षणिक जमिनीवरील करांबाबतचा संघर्ष मुख्य उद्दिष्ट आहे.
विद्यार्थी का चुकतात: विद्यार्थी त्वरित संघर्षाचा पाया घटल्या मुळे मुख्य मुद्दा चुकतात.
पर्यायी स्पष्टीकरण: A पक्षपाती आहे, खेळा जिल्हा संघर्षाचे सीमित करणं; B नियमत्वाची चूक, स्त्याग्रहाचा पाया प्रामुख्याने महास्ट्राटकऱ्यांचा; D सैण्य संघर्षाशी गोंधळ; C योग्य आहे कारण जमिनी कर विरोधाचा लढा होता.

Question 194

Question bank

महास्ट्राटकऱ्यांच्या अध्ययनात्मक संधर्भात ‘कोल्हापुर आंदोलने’ विषयी खालीलपैकी कोणते योग्य आहे?

A ते आंदोलन सरकार मागण्यांचे पहिले उदाहारण होते B ते विरोधात ब्रिटिश शासकीय धोरणांना होते पण अध्ययनात्मक सरकारग्रामाचा भाग नव्हते C ते सामाजीक सुधारणा चळवळी महाराष्ट्रीनुसार होता D ते अध्ययनात्मक एका महत्वाची आंदोलनात्मक मुहिम होते

Why: योग्य उत्तराचे स्पष्टीकरण: कोल्हापुर आंदोलने महास्ट्राटकऱ्यांच्या अध्ययनात्मक संघर्षासाठी एक महत्त्वाची आंदोलनात्मक घटक होते.
विद्यार्थी का चुकतात: विद्यार्थी सामाजिक सुधारणा मूळांशी भ्रम करतात.
पर्यायी स्पष्टीकरण: A नियमत्वाची चूक, सरकार मागण्यांचे पहिले उदाहरण; B पक्षपाती विचार, सरकारग्राही आंदोलने; C सामाजिक सुधारणा चळवळीशी गोंधळ; D योग्य कारण अध्ययनात्मक संघर्षातील महत्त्वपूर्ण घटना होती.

Question 195

Question bank

महास्ट्राटकऱ्यांच्या अध्ययनात्मक क्षेत्रातील खालीलपैकी कोणती मुख्य भूमिका निभावली?

A बाळ गणगाधर टिळक B सावित्रीबाई फुले C गणपती राव देशमुख D रानाडे

Why: योग्य उत्तराचे स्पष्टीकरण: सावित्रीबाई फुले यांचा जीवन्काल अध्ययनात्मक आद्यिचा आहे, तसेच त्यांनी खूप कळत अध्ययन केलेले आहे.
विद्यार्थी का चुकतात: विद्यार्थी सामाजिक सुधारणांमधून ती अध्ययनात्मक संघटना मानतात, पक्षपाती विचारसरणी.
पर्यायी स्पष्टीकरण: A, C, D महास्ट्राटकऱ्यांच्या आंदोलनातील घटक आहेत; B पक्षपाती कारण सावित्रीबाई फुले अध्ययनात्मक लढ्याशी संबंधी होती.

Question 196

Question bank

स्वातंत्र्यलढ्याचा संवाददाता ‘महाराष्ट्र काँग्रेस’ ची स्थापन कुठे झाली?

A मुंबई B पुणे C नाशिक D कोंढापूर

Why: योग्य उत्तर कारण: महाराष्ट्र काँग्रेसची पहिली सभा पुण्यात झाली होती, म्हणून ती पहिले स्थापन झाली असे मानले जाते.
विद्यार्थी का चूकतात? मुंबई कंपनी कोल्हापूरला अधिक महत्त्व म्हणून biased reasoning करतात.
पर्यायी विश्लेषण: A आणि D लोकप्रिय शराब असल्या मुळे biased reasoning; C ग जेथे समारंभ झाले नाही त्याचा confusion; B योग्य पुणे येथे महाराष्ट्र काँग्रेसची स्थापन झाली.

Question 197

Question bank

महाराष्ट्रातील स्वातंत्र्यलढ्याचा कालात ‘स्वराज्य संघटन समिती’ ची भूमिका काय होती?

A स्वराज्य साधन करणाऱ्या नियमन तयार करणे B ब्रिटिशांंच्या विरोधात शस्त्र आनंदोलन करणे C शिक्षण आणि जनजागृती करणाऱ्या काम D प्रादेशिक स्वराज्यासाठी मानशास्त्रीय अभ्यास करणे

Why: योग्य उत्तर कारण: स्वराज्य संघटन समितीने जनजागृती आणि शिक्षणावर भर दिला, असेच त्यांचा मुख्य उद्देश होता.
विद्यार्थी का चूकतात? अनेक विद्यार्थी जनरल स्वराज्य संकल्पना पाहून शस्त्र आनंदोलन premature rule application करतात.
पर्यायी विश्लेषण: A अस्पष्ट अज्ञान ठोस भूमिकेचा नाही, rote memorisation; B मिट्टू किंचित भ्रमित करणारा शस्त्र विरोध साधन; D misconceived as academic संज्ञा; C योग्य कारण जनजागृती व शिक्षणावर लक्ष दिलेले.

Question 198

Question bank

‘महाराष्ट्रलढ्याचा’ संवाददाता खालीलपैकी कोणाचा जनांदोलन स्वरूप लावकर झाला?

A साताराचा सत्याग्रह B कोंढापूर आनंदोलन C खेडा सत्याग्रह D नाशिक सत्याग्रह

Why: योग्य उत्तर कारण: कोनढापूर आनंदोलन हे प्रथम आनंदोलनापेखे 1918 मध्ये जलदपणे झाले होते, जे स्वरात लवकर मानले जाते.
विद्यार्थी का चूकतात? विद्याथी नाशिक किंव्हा साताऱ्याला बजराता ऐतिहासिक महत्त्वाचा घेटावटा गहतात, date confusion होते.
पर्यायी विश्लेषण: A आणि C नंतरच्या तारखांसाठी confuse करतात; D नाशिकला पुण्या ओळखण्याची गडबडी; B योग्य कारण कोल्हापूर आनंदोलन पहिले झाले.

Question 199

Question bank

‘मुसेगाव सत्याग्रह’ महाराष्ट्रातील स्वातंत्र्यलढ्याचा कोणत्या परिस्थितीमध्ये झाला?

A सामाजिक बंधने टोडण्यासाठी B ब्रिटिश करांवरो प्रतिकार करण्यासाठी C खासकरून कादंबरी लेखनासाठी जनजागृतीसाठी D शिक्षण बंदीसाठी विरोधासाठी

Why: योग्य उत्तर कारण: मुसेगाव सत्याग्रह हा मुख्यतः ब्रिटिशांनी लादलेली करांवरो शेतकऱ्यांच्या आणि स्थानिकांच्या प्रतिकारासाठी मुख्य होमबाबत आंदोलन होते.
विद्यार्थी का चूकतात? सामाजिक सुदारणाचा आणि शिक्षण विरोधाचा भ्रम, bias-reasoning होता.
पर्यायी विश्लेषण: A आणि C सामाजिक सुदारणाच्या किंव्हा सामाजिक साहित्याशी जोडलेले misconception; D शिक्षण विरोधाचा विसंगत गैरसमज; B योग्य कारण तो विरोधी सत्याग्रह होता.

Question 200

Question bank

महाराष्ट्रलढ्याचा कालात ‘प्रथम महिला स्वातंत्र्यसेविका’ म्हणून कोणाला ओळखले जाते?

A सुश्री सावित्रीबाई फुले B कादंबरी देवी भोसले C सारोजिनी नायडू D साविता करवे

Why: योग्य उत्तर कारण: कादंबरी देवी भोसले यांना महाराष्ट्रलढ्यात प्रथम महिला स्वातंत्र्यसेविका म्हणून ओळखले जाते.
विद्यार्थी का चूकतात? सामाजिक सुधारक सावित्रीबाई फुलेशी भ्रमित होतात, त्यामुळे सरळक्ट्रीय आणि राष्ट्र्रीय नेता सारोजिनी नायडूशी confuse करतात.
पर्यायी विश्लेषण: A सामाजिक सुधारिकांचा पंड सामाजिकसेविका मुख्य नाही; C राष्ट्र्रीय नेता पण महाराष्ट्रलढ्याशी नाही; D मराठमोळी पंड त्या कालात सामाजिकसेविका केली परंतु; B योग्य.

Question 201

Question bank

महाराष्ट्रातील स्वतंत्रतंत्रळयाच्या काळात ‘प्रथम दमन’ हा शब्‍द समान्यतेनं कोणत्या घटनास्थळी वापरला जातो?

A सातारă सत््याग्रहाचा वेळी ब्रिटिशांकडून हातोड्याचा वापर B दाहिवली चर्चवलीत पोलिसांनी केलेली कारवाई C खंडा सत््याग्रहात ज्येष्ठ नेत्यांवर केलेले अत्याचार D नाशिक सत््याग्रहात स्वतंत्रतंत्रसावटी केलेले पहिले उपचार

Why: योग्य उत्तर कारण: सातारă सत््याग्रहामध्ये ब्रिटिशांनी पोलिसीयांनी हातोडा वापरून दमन केले गेले यामुळे प्रथम दमन मानले जाते.
विद्यार्थ्यांची गोंधळ का होते: नाशिक व खंडा सत््याग्रहांचा संदर्भ ह्याला वित्त अडथळा म्हणून वाटते; तसेच दाहिवली आंदोलनाचा भ्रम होतो.
पर्यायानुसार: B, C, D सगळे संभाव्यपरंतु नसलेले घटना; A मध्ये सातारă सत््याग्रहातील दमन दाखवतो.

Question 202

Question bank

महाराष्ट्रातील स्वतंत्रतंत्रळयातील 'स्वराज्य यंत्रणा' ची स्थापना का महत्वाची ठरली?

A संपूर्ण स्वराज्य स्थाप्न्याचा तात्काळ घोषणापत्र B स्थानीय पातळीवर स्वराज्य यंत्रणांच्या तत्त्ववांत्वर आम्हलबजावणी करण्याची क्षमता C ब्रिटिश प्रशासनावर प्रभावशाली तात्पर्य D स्वराज्याच्या विरोधात गु्प्त संघटना तयार करण्याचे काम

Why: योग्य उत्तर कारण: स्वराज्य यंत्रणा ही स्थानिक पातळीवर स्वराज्य यंत्रणांच्या तत्त्वांवर जबाबदारी घेणारी प्रभावशाली तात्पर्याची यंत्रणा म्हणून महत्त्वाची ठरली आहे.
विद्यार्थ्यांची गोंधळ का होते: विद्यार्हती अक्सर सम्पूर्ण स्वराज्य घोषणापत्राला महत्त्व देऊन ब्रिटिश प्रशासनावर प्रभावशाली संघटनेला अधिक ठरवतात.
पर्यायानुसार: A अतिउत्साही घोषणापत्र; C, D कुविदित संघटनात्मक भ्रम; B सत्यस्थित आणि प्रभावी संघटना.

Question 203

Question bank

महाराष्ट्रातील स्वतंत्रतंत्रळयाची संग्रहालये 'सत््याग्रह' मध्ये काय महत्त्वाच्या भूमिका बजावतात?

A सशस्त्र संघर्ष B शांतीपूरण विरोध आणि आंदोलन C राष्ट्रवादी भाषण देणे D तात्काल ब्रिटिश नियम तोडून पुणे जाणे

Why: योग्य उत्तर कारण: सत््याग्रह मोहिमांमध्ये शांतीपूर्ण विरोध व स्वतंत्रतंत्रळयाच्या साधन रूपांमध्ये प्रभावशाली भूमिका बजावतात.
विद्यार्थ्यांची गोंधळ का होते: विद्यार्थी सशस्त्र संघर्षांची अल्पकालीन प्रभाव पाहून पूर्वग्रहाने चुकीच्या उत्तरांकडे वळतात.
पर्यायानुसार: A सशस्त्र संघर्ष लक्षवेधी पण अल्पकालीन; C भाषण देणे चूक; D नियम मोडणे चुकीचे; B योग्य माहिती दर्शवते.

Question 1

PYQ 4.0 marks

मराठा साम्राज्य की प्रशासनिक व्यवस्था का वर्णन कीजिए।

Try answering in your head first.

Model answer

मराठा साम्राज्य की प्रशासनिक व्यवस्था केंद्रीकृत और कुशल थी।

1. **अष्टप्रधान मंडल:** शिवाजी ने 8 मंत्रियों की परिषद स्थापित की - पेशवा (प्रधानमंत्री), अमात्य (वित्त), सचिव (लेखन), सेनापति (सेनाध्यक्ष), पंडितराव (धार्मिक), न्यायाधीश, महारभट (सैन्य उपकरण), और सुमंत (विदेश मामला)। यह मंडल राजा को सलाह देता था।

2. **राजस्व व्यवस्था:** चauth (25% राजस्व) और सरदेशमुखी (10% अतिरिक्त) वसूल की जाती थी। देशमुखों पर निर्भरता कम कर वफादार अधिकारियों की नियुक्ति की गई।

3. **सैन्य संगठन:** घुड़सवार सेना मजबूत थी, बार्गीर्स (हल्के घुड़सवार) प्रसिद्ध थे। किलों का नेटवर्क रक्षा के लिए।

उदाहरण: रायगढ़ राज्याभिषेक के बाद यह व्यवस्था मजबूत हुई।

निष्कर्ष में, यह व्यवस्था स्वराज्य की नींव थी, जिसने साम्राज्य विस्तार संभव बनाया। (120 शब्द)

More: मराठा प्रशासन शिवाजी के सुधारों पर आधारित था, जो कूटनीति, सैन्य और प्रशासनिक दक्षता पर जोर देता था। अष्टप्रधान ने प्रभावी शासन सुनिश्चित किया[4].

How did you do?

Question 2

PYQ 4.0 marks

पेशवाई के प्रमुख पेशवाओं के योगदान का वर्णन कीजिए।

Try answering in your head first.

Model answer

पेशवाई मराठा साम्राज्य का स्वर्णिम काल था जिसमें प्रमुख पेशवाओं ने महत्वपूर्ण योगदान दिया।

1. **बालाजी विश्वनाथ (1713-1720):** पेशवाई की नींव रखी। शाहू महाराज के साथ समझौता कर मराठा शक्ति को मजबूत किया। चauth और sardesmukhi अधिकार प्राप्त किए।

2. **बाजीराव प्रथम (1720-1740):** विस्तार नीति अपनाई। निजाम को पालखेड़ा (1728) में हराया, दिल्ली पर 1737 में आक्रमण किया। मराठा साम्राज्य को दक्षिण से उत्तर तक विस्तारित किया।

3. **बालाजी बाजीराव (नाना साहेब, 1740-1761):** साम्राज्य चरम पर पहुंचा लेकिन पानीपत तीसरे युद्ध (1761) में हार।

4. **माधवराव प्रथम (1761-1772):** पुनरुत्थान किया। हैदर अली को हराया, मुगल बादशाह शाहआलम द्वितीय को पेंशन देकर दिल्ली गद्दी पर बैठाया।

उदाहरणस्वरूप, बाजीराव की 1737 की दिल्ली यात्रा ने मुगलों को कमजोर किया।

निष्कर्षतः, पेशवाओं ने मराठा शक्ति को साम्राज्य में परिवर्तित किया लेकिन आंतरिक कलह से पतन हुआ। (लगभग 180 शब्द)

More: यह उत्तर परीक्षा के लिए पूर्ण है जिसमें परिचय, प्रमुख बिंदु, उदाहरण और निष्कर्ष शामिल हैं। ऐतिहासिक तथ्यों पर आधारित।[1][2]

How did you do?

Question 3

PYQ 4.0 marks

डॉक्ट्रिन ऑफ लैप्स नीति की व्याख्या कीजिए तथा इससे प्रभावित प्रमुख भारतीय राज्यों के नाम बताइए।

Try answering in your head first.

Model answer

डॉक्ट्रिन ऑफ लैप्स ब्रिटिश विस्तारवादी नीति थी जिसे लॉर्ड डलहौजी ने 1848-1856 के दौरान लागू किया।

इस नीति के प्रमुख सिद्धांत निम्नलिखित हैं:
1. **उत्तराधिकार का अभाव:** यदि भारतीय शासक का कोई प्राकृतिक पुरुष संतान नहीं होती, तो राज्य ब्रिटिश क्राउन में विलय हो जाएगा। गोद लिया गया पुत्र उत्तराधिकारी मान्य नहीं होगा।

2. **गोद लेने पर प्रतिबंध:** परंपरागत हिंदू प्रथा के विपरीत, गोद लेने को कानूनी मान्यता नहीं दी गई।

3. **प्रभावित राज्य:** इससे सतारा (1848), जैतपुर और संबलपुर (1849), बघट (1850), उदयपुर (1852), झांसी (1853), नागपुर (1854) और अवध (1856) जैसे राज्य ब्रिटिश साम्राज्य में विलय हो गए। रानी लक्ष्मीबाई का झांसी राज्य इसका प्रमुख उदाहरण है।

यह नीति भारतीय शासकों में व्यापक असंतोष का कारण बनी और 1857 के प्रथम स्वतंत्रता संग्राम का एक प्रमुख कारण सिद्ध हुई। ब्रिटिश क्राउन ने 1858 के बाद इस नीति को समाप्त कर दिया।

(शब्द संख्या: 152)

More: यह उत्तर पूर्ण परीक्षा-उत्तर के रूप में तैयार किया गया है जिसमें नीति का परिचय, प्रमुख बिंदु, उदाहरण और निष्कर्ष शामिल है। यह 3-4 अंकों के प्रश्न के लिए उपयुक्त है।

How did you do?

Question 4

PYQ 4.0 marks

संस्कृतीकरण क्या है? इसकी विशेषताओं और महत्व की व्याख्या कीजिए।

Try answering in your head first.

Model answer

**संस्कृतीकरण** एक सामाजिक प्रक्रिया है जिसमें निचली जातियां अपनी सामाजिक स्थिति को ऊंचा उठाने के लिए द्विज जातियों के अनुष्ठानों, रीति-रिवाजों और विश्वासों को अपनाती हैं।

**1. परिभाषा और विशेषताएं:**** संस्कृतीकरण में शाकाहार, मद्यनिषेध और संस्कृत शब्दों का प्रयोग शामिल होता है। यह प्रक्रिया संस्कृतिकरण कहलाती है और श्रीनिवास द्वारा प्रतिपादित है।

**2. आवश्यक शर्तें:**** आर्थिक स्थिति, राजनीतिक शक्ति, या हिंदू तीर्थस्थलों या सुधार आंदोलनों से जुड़ा हुआ। आर्थिक सुधार संसाधन प्रदान करते हैं।

**3. उदाहरण:**** निचली जातियों द्वारा ब्राह्मण रीति अपनाना, जैसे vegetarianism और शराब त्याग।

**4. महत्व:**** यह सामाजिक गतिशीलता को बढ़ावा देता है बिना जाति परिवर्तन के, लेकिन जाति पदानुक्रम को मजबूत भी कर सकता है।

निष्कर्षतः, संस्कृतीकरण भारतीय समाज में सामाजिक सुधार का एक महत्वपूर्ण साधन है जो सांस्कृतिक अपनापन के माध्यम से स्थिति उन्नयन करता है। (120 शब्द)

More: संस्कृतीकरण सामाजिक सुधार प्रक्रिया है जो निचली जातियों को ऊपरी संस्कृति अपनाने से सामाजिक उन्नति प्रदान करती है। उत्तर में परिभाषा, विशेषताएं, शर्तें, उदाहरण और महत्व शामिल हैं जो पूर्ण अंक दिलाने वाले हैं।[1]

How did you do?

Question 5

PYQ 3.0 marks

केरल के सांस्कृतिक और सामाजिक सुधार आंदोलनों का वर्णन कीजिए। इनका उद्देश्य क्या था?

Try answering in your head first.

Model answer

**केरल के सांस्कृतिक और सामाजिक सुधार आंदोलन** केरल में जाति और धार्मिक असमानता को खत्म करने के उद्देश्य से प्रारंभ हुए।

**1. ऐतिहासिक पृष्ठभूमि:**** 19वीं-20वीं शताब्दी में नारायण गुरु, अय्यनकाली जैसे सुधारकों ने नेतृत्व किया।

**2. प्रमुख आंदोलन:**** SNDP योगम (स्री नारायण धर्म परिपालना योगम) ने निचली जातियों के अधिकारों के लिए संघर्ष किया। वैकुंठ स्वामी का अट्टुकल पूजा आदि।

**3. उद्देश्य:**** जाति भेदभाव उन्मूलन, शिक्षा प्रसार, महिलाओं का उत्थान, छुआछूत समाप्ति।

**4. उपलब्धियां:**** केरल में उच्च साक्षरता, सामाजिक समानता का मॉडल। उदाहरण: गुरुकुल प्रथा का अंत।

**निष्कर्ष:**** ये आंदोलन भारतीय सामाजिक सुधार के आदर्श हैं, जिन्होंने समतावादी समाज की नींव रखी। (110 शब्द)

More: केरल सुधार आंदोलन सामाजिक असमानता के विरुद्ध थे। उत्तर में परिचय, प्रमुख आंदोलन, उद्देश्य, उदाहरण और निष्कर्ष शामिल हैं।[4]

How did you do?

Question 6

PYQ 4.0 marks

भारताच्या नकाशा आराखड्यात १८५७ च्या स्वातंत्र्यलढ्याची प्रमुख घटनास्थळे कोणती आहेत?

[नक्षा: भारत १८५७ - दिल्ली, लखनौ, कानपूर, झांसी, आरा, बरेली आणि इतर प्रमुख विद्रोह केंद्रे चिन्हांकित. विद्रोह क्षेत्र विविध रंगांनी दर्शविले.]

Try answering in your head first.

Model answer

१८५७ चा स्वातंत्र्यलढा भारताच्या विविध भागांमध्ये संघटित केला गेला होता. प्रमुख घटनास्थळे म्हणजे दिल्ली, लखनौ, कानपूर, झांसी, आरा आणि बरेली होती. यापैकी दिल्ली हे विद्रोहाचे मुख्य केंद्र होते, जेथे बहादूर शाह जफर यांना सत्तेचे प्रतीक मानण्यात आले. लखनौ आणि कानपूरमध्ये भीषण लढाई झाली. झांसीतील रानी लक्ष्मीबाई यांचा विद्रोह हा लोकप्रिय स्वातंत्र्य संग्रामाचा भाग बनला. आरा आणि बरेलीमध्येही स्थानिक जनतेने ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध शक्तिशाली संघर्ष केला. हे सर्व प्रदेश नकाशावर दक्षिणेस आणि मध्य भारतात विस्तृत होते, ज्यामुळे हा एक व्यापक राष्ट्रीय विद्रोह बनला.

More: १८५७ चा स्वातंत्र्यलढा भारताच्या संपूर्ण भागांमध्ये असंतोष आणि विद्रोहाचा प्रतीक होता. नकाशा आराखड्यात या घटनास्थळांचे स्थान दर्शविणे महत्वाचे आहे कारण हे दर्शविते की हा विद्रोह किती व्यापक होता.

How did you do?

Question 7

PYQ 8.0 marks

१८५७ च्या स्वातंत्र्यलढ्याची कारणे आणि उद्देश्य स्पष्ट करा.

Try answering in your head first.

Model answer

१८५७ चा स्वातंत्र्यलढा भारतीय इतिहासातील एक महत्वाचा घटनाक्रम होता, ज्याचे अनेक कारणे होती.

१. सामाजिक आणि धार्मिक असंतोष: ब्रिटिश सत्तेने भारतीय परंपरा आणि धर्माचे अपमान केले. चर्बीचे कारतूस (जे गायीच्या किंवा डुकराच्या चर्बीने बनलेले होते) यामुळे हिंदू आणि मुस्लिम दोघांना आपत्तीची भावना आली. धार्मिक रूढींचे उल्लंघन केल्याने सैनिकांमध्ये असंतोष व्यक्त झाला.

२. आर्थिक शोषण: ब्रिटिश सरकारने भारतीय करांमध्ये वाढ केली आणि परंपरागत व्यापार व्यवस्था नष्ट केली. किसानांना भूमिकरामुळे गरीबी आली आणि भूस्वामीत्व व्यवस्था बदलली. व्यापारी वर्गाचे आर्थिक हित खतरात आले.

३. राजकीय असंतोष: डलहौजीच्या 'हड़प नीति' (Doctrine of Lapse) मुळे भारतीय राज्यांचा अधिकार ब्रिटिश शासनाने हिसकून घेतला. अवध, झांसी, सतारा आणि इतर राज्यांची स्वतंत्रता छिन्न करण्यात आली. राजपरिवारांचे विशेषाधिकार समाप्त केले गेले.

४. लष्करी असंतोष: भारतीय सैनिकांना निम्न मानदेय दिला जात होता, परदेशात सेवा केल्याविषयी सैनिकांमध्ये असंतोष होता आणि त्यांचे सामाजिक दर्जा कमी मानण्यात आले.

उद्देश्य: स्वातंत्र्यलढ्याचा मूळ उद्देश्य ब्रिटिश सत्तेची उखाड देणे होता. विद्रोहकारकांचा सपना होता स्वतंत्र भारतातील राजकीय आणि सामाजिक व्यवस्था पुनर्स्थापित करणे. अनेकांना विश्वास होता कि पूर्वीच्या मुघल साम्राज्यपद्धती पुन्हा येऊ शकेल. हा विद्रोह धार्मिक, आर्थिक आणि राजकीय मुक्तीचे प्रतीक होता.

निष्कर्षात, १८५७ चा स्वातंत्र्यलढा हा संपूर्ण समाजाचे असंतोषाचे प्रकटीकरण होते आणि भारतीय राष्ट्रवादाची प्रारंभिक प्रकटी होती.

More: हा प्रश्न विद्यार्थ्यांचे ऐतिहासिक ज्ञान आणि विश्लेषणात्मक क्षमता तपासतो. विद्रोहाची विविध कारणे आणि त्यामागील विचारधारा समजून घेणे महत्वाचे आहे.

How did you do?

Question 8

PYQ 8.0 marks

१८५७ चा स्वातंत्र्यलढा अयशस्वी का झाला?

Try answering in your head first.

Model answer

१८५७ चा स्वातंत्र्यलढा हा ब्रिटिश साम्राज्यविरुद्ध एक महान प्रयत्न होता, परंतु अनेक कारणांमुळे हा विद्रोह अयशस्वी झाला.

१. संघटनेचा अभाव: विद्रोहाला एक केंद्रीय नेतृत्व आणि संपूर्ण समन्वय नव्हते. विविध भागांतील विद्रोह एकमेकांशी जोडलेले नव्हते. कधीकधी विद्रोही क्षेत्रांतील नेत्यांमध्ये मतभेद उद्भवत होते. दिल्लीचा पतन झाल्यानंतर संपूर्ण विद्रोही आंदोलन कमजोर पडले.

२. ब्रिटिश सैन्यशक्ती: ब्रिटिशांकडे अत्याधुनिक शस्त्रे, सैन्य प्रशिक्षण आणि सामरिक कुशलता होती. तोप, बंदुके आणि इतर आधुनिक हथियारांमध्ये विद्रोहीय भारतीय सैनिक आणि सामान्य लोक मागे होते. ब्रिटिशांनी राणीविक्टोरिया यांच्या आदेशानुसार सैन्य भेजून विद्रोह दाबला.

३. भारतीय राजकीय वर्गाचा विभाजन: बहुतांश भारतीय राजे आणि जमींदार विद्रोहाला समर्थन देऊ शकले नाहीत किंवा त्यांनी ब्रिटिशांचीच पाठरक्षा केली. काही राजे संशयास्पद राहिले आणि स्वतःचे हित राक्षण करायचा प्रयत्न केला. हे विभाजन विद्रोहाला कमजोर करणारे होते.

४. सामाजिक आधार कमजोर: सर्व सामाजिक वर्गांचा एकसमान समर्थन नव्हता. उच्च मध्यमवर्गीय भारतीयांचा भाग ब्रिटिश शिक्षा आणि नोकरीचे लाभ घेत होता. शहरातील काही भागांमध्ये जनतेचा समर्थन कमी होता.

५. ब्रिटिश राजकीय व्यवस्थापन: ब्रिटिशांनी विद्रोह दाबण्यासाठी कठोर उपाय घेतले. अनेक विद्रोहकारांना अत्याचारी शिक्षा दिली गेली. रेल्वे नेटवर्क आणि तार संचार यामुळे ब्रिटिश सेना द्रुत संदेश पाठवू आणि सैन्य हलवू शकत होते.

६. आंतरिक मतभेद: विद्रोहकारी शक्तींमध्ये हिंदू-मुस्लिम एकता अंशतः बिघडली होती. काही ठिकाणी सामाजिक विभाजन उद्भवले होते. महिलांचे संरक्षण आणि सामाजिक न्यायाबाबत मतांतरे होती.

निष्कर्षात, हा विद्रोह अयशस्वी झाला कारण त्यात सु-संघटित नेतृत्व, आधुनिक शस्त्रे आणि संपूर्ण लोकसमर्थन नव्हते. तरीही, १८५७ चा विद्रोह भारतीय राष्ट्रवादाचा आधार बनला आणि भविष्यातील स्वतंत्रता संग्रामाला प्रेरणा दिली.

More: हा प्रश्न विद्यार्थ्यांचे विश्लेषणात्मक चिंतन आणि ऐतिहासिक मूल्यांकन क्षमता तपासतो. विद्रोहाचे अयशस्वी होण्याची महत्वाची कारणे समजून घेणे आवश्यक आहे.

How did you do?

Question 9

PYQ 10.0 marks

स्वातंत्र्यलढ्याचे महत्वाचे नेते कोण होते आणि त्यांच्या योगदानाचे वर्णन करा.

Try answering in your head first.

Model answer

१८५७ च्या स्वातंत्र्यलढ्यातील महत्वाचे नेते आणि त्यांचे योगदान खालीलप्रमाणे होते:

१. बहादूर शाह जफर द्वितीय: मुघल साम्राज्यचे अंतिम सम्राट. दिल्लीत विद्रोहाचे नेतृत्व केले आणि विद्रोहकारकांना राजकीय वैधता दिली. त्यांचे नाव स्वातंत्र्यलढ्याचा प्रतीक बनले. दिल्लीचा पतन झाल्यानंतर ब्रिटिशांनी त्यांना बंदी केले.

२. रानी लक्ष्मीबाई: झांसीची रानी. स्त्री नेत्यांमधील सर्वात प्रसिद्ध आणि बहादुर. 'हड़प नीति'चा विरोध करून विद्रोह केला. घोड्यावर सवार होऊन सरावट करत लढत होती. कालपीच्या लढाईत त्यांचा बलिदान झाला. भारतीय राष्ट्रवादाचे प्रतीक बनल्या.

३. नाना साहेब (धोंडू पंत): कानपूरचे नेता. बाजीराव द्वितीयचे दत्तक पुत्र. पेशव्याची जागा हक्काची मागणी करत विद्रोह केले. संघटित सैन्य तयार केले आणि कानपूरमध्ये महत्वाचे विजय मिळवले.

४. कुंवर सिंह: आरा (बिहार) चे प्रमुख विद्रोही नेता. जागीरदार आणि भारतीय सेनेचे कर्नल. विद्रोहात अग्रभागी भूमिका साकारली. विविध लढाई जिंकल्या परंतु शेवटी पराजित झाले.

५. तात्या टोपे: विविध क्षेत्रांतील महत्वाचे सेनानायक. नाना साहेबचे सहायक. अनेक लढाई संघटित केल्या आणि ब्रिटिशांना खिळखिळ सावरल्या. ग्वाल्हेर आणि इतर स्थानांमध्ये कृतीरत होते.

६. बेगम हजरत महल: लखनौ स्थानिक राजमहलीची मुख्य रानी. लखनौमध्ये विद्रोहाचे नेतृत्व केले. अवधच्या जनतेला संघटित केले आणि ब्रिटिश सत्तेला प्रतिकार केला. नारीशक्तीचे उदाहरण.

७. मौलवी अहमदुल्ला शाह: बरेली (उत्तर प्रदेश) चे धार्मिक नेता. मुस्लिम समाजाला विद्रोहासाठी प्रेरित केले. धार्मिक भाषणांद्वारे लोकांना एकत्रित केले. विद्रोहात महत्वाची भूमिका साकारली.

निष्कर्षात, हे सर्व नेते विविध प्रदेशांमध्ये असंतोष आणि विद्रोहाचे प्रतीक होते. त्यांच्या साहस आणि कुर्बानीने भारतीय स्वातंत्र्य संग्रामाचा आधार तयार केला. हे नेते आजही भारतीय राष्ट्रवादाचे प्रेरणास्रोत आहेत.

More: विद्यार्थ्यांना महत्वाचे नेते आणि त्यांचे विशेष योगदान माहित असणे आवश्यक आहे. यामुळे ऐतिहासिक घटनांचे खोल ज्ञान आणि मूल्यांकन क्षमता विकसित होते.

How did you do?

Question 10

PYQ 10.0 marks

स्वातंत्र्यलढ्याचे परिणाम आणि भारतीय राष्ट्रवादावरील प्रभाव कोणता होता?

Try answering in your head first.

Model answer

१८५७ चा स्वातंत्र्यलढा अयशस्वी झाला तरी त्याचे भारतीय राष्ट्रवादावर गहरे परिणाम पडले.

१. ब्रिटिश प्रशासनात सुधार: विद्रोहानंतर ब्रिटिशांनी भारताचे प्रशासन थेट राणी व्हिक्टोरिया यांच्या अखत्यारीखाली आणले. कंपनीचे राज समाप्त झाले आणि राज्य सत्तेचा केंद्रीकरण झाले. १८५८ मध्ये भारत शासन अधिनियम मंजूर करण्यात आले.

२. रक्षकदल आणि प्रशासनात बदल: भारतीय सैनिकांचे अनुपात कमी केले गेले आणि ब्रिटिश सैनिकांचे अनुपात वाढविले गेले. सैन्य संरचनामध्ये आमूलाग्र बदल झाले. हिंदू आणि मुस्लिम सैनिकांचे भेदभाव वाढविले गेले.

३. जमीन आणि जागीरदारी व्यवस्थेत बदल: ब्रिटिशांनी जागीरदारांना अधिक शक्ती दिली ताकि ते भविष्यातील विद्रोहांवर अंकुश ठेवू शकतील. किसानांच्या अधिकारांचे आणखी संरक्षण केले गेले.

४. भारतीय राष्ट्रवादाचा उदय: हा विद्रोह पहिली राष्ट्रीय असंतोषाची प्रकटी होती. यामुळे भारतीय जनमानसात स्वतंत्रतेची इच्छा दृढ झाली. आगामी राष्ट्रवादी आंदोलनांना प्रेरणा मिळाली.

५. आधुनिक भारतीय राजकीय विचार: आदिल-काल राष्ट्रवाद संपली आणि आधुनिक राजकीय चिंतनाची सुरुवात झाली. दादाभाई नौरोजी आणि इतर बुद्धिवृत्तीजीवी राष्ट्रवादी विचार प्रस्तावित करू लागले.

६. भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (१८८५): स्वातंत्र्यलढ्यानंतर भारतीय अभिजात वर्गाने संघटित राजकीय संघर्ष सुरू केले. भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसची स्थापना झाली, ज्यामुळे भारतीय राष्ट्रवादाला व्यवस्थित मंच मिळाला.

७. सामाजिक चेतना: विद्रोहामुळे भारतीय समाज अधिक जागृत झाला. भारतीय संस्कृती, परंपरा आणि सामाजिक मूल्यांच्या रक्षणाबाबत मनोमुरादा वाढला. नारीशक्तीचे महत्व स्वीकारले गेले.

८. साहित्य आणि कला क्षेत्रात प्रभाव: स्वातंत्र्यलढ्याचे विषय भारतीय साहित्य, संगीत आणि कलेचा प्रिय विषय बनला. लेखक आणि कलाकारांनी आपल्या कृतींमध्ये हा इतिहास अक्षरशः साजरा केला.

निष्कर्षात, १८५७ चा स्वातंत्र्यलढा तात्कालिक दृष्ट्या अयशस्वी होता परंतु दीर्घमेয়ादी दृष्टिकोनातून तो भारतीय राष्ट्रवादाचा प्रथम महान उद्यम होता. यामुळे भारतीय लोकांमध्ये स्वतंत्रताची चेतना जागृत झाली आणि अंतिमपर्यंत भारत स्वतंत्र झाले.

More: हा प्रश्न विद्यार्थ्यांचे दीर्घकालीन ऐतिहासिक परिणाम समजून घेण्याची क्षमता तपासतो. विद्रोहाचे तात्कालिक आणि दीर्घमेय परिणामांचे ज्ञान अत्यावश्यक आहे.

How did you do?

Question 11

PYQ 6.0 marks

१८५७ चा स्वातंत्र्यलढा एक 'सिपाही विद्रोह' होता की 'राष्ट्रीय विद्रोह'? विचार करून उत्तर दा.

Try answering in your head first.

Model answer

१८५७ च्या स्वातंत्र्यलढ्यावर 'सिपाही विद्रोह' असे नाव देणे अपूर्ण आणि अनुचित आहे. हा विद्रोह खरे तर 'राष्ट्रीय विद्रोह' किंवा 'स्वातंत्र्य संग्राम' होता.

सिपाही विद्रोह असे म्हटले जाते कारण: विद्रोह सैन्यातून सुरु झाला. मेरठतील भारतीय सैनिकांच्या विद्रोहाने या आंदोलनाला प्रारंभ दिला. सेनेतील शिस्त आणि आदेशांचे उल्लंघन विद्रोहाचे लक्षण होते.

परंतु, राष्ट्रीय विद्रोह असे असे का मानावे: १. विद्रोह केवळ सैन्यापुरता मर्यादित नव्हता. सामान्य जनता, किसान, व्यापारी, भूस्वामी, राजे-महाराजे आणि धार्मिक नेते सर्वांनी भाग घेतला. २. विविध सामाजिक वर्गांचा समावेश झाला. हिंदू-मुस्लिम एकता प्रदर्शित झाली. ३. पूर्ण भारतीय उपखंडात असंतोष दिसला. दिल्लीपासून बंगाल, मध्य भारत आणि उत्तर भारत सर्वत्र विद्रोह प्रसारित झाला. ४. विद्रोहाचे राजकीय, सामाजिक, आर्थिक आणि धार्मिक कारणे होती. ५. भविष्यातील राष्ट्रवादी आंदोलनांना यामुळे प्रेरणा मिळाली.

ऐतिहासिक मूल्यांकन: अनेक ऐतिहासिक विद्वान जैसे आर. सी. मजुमदार, गुणबेर्गः, दाद कोपाळ यांनी हा विद्रोह 'प्रथम भारतीय राष्ट्रीय विद्रोह' (First War of Indian Independence) मानण्याचे समर्थन केले. भारतीय इतिहास लेखकांनी हा दृष्टिकोन मुख्यतः स्वीकारला आहे.

निष्कर्षात, १८५७ चा विद्रोह 'सिपाही विद्रोह' असे नाव देणे हे केवळ त्याच्या बाह्य प्रारंभाचा विचार करते. परंतु, विस्तृत दृष्टिकोनातून हा खरा 'स्वातंत्र्य संग्राम' होता ज्यामध्ये सर्व सामाजिक वर्गांचा समावेश होता आणि राष्ट्रीय चेतना मुखर होती.

More: हा विश्लेषणात्मक प्रश्न विद्यार्थ्यांचे ऐतिहासिक विचारमंथन आणि तर्कशक्तीची परीक्षा करतो. विद्रोहाचे खरे स्वरूप समजून घेणे महत्वाचे आहे.

How did you do?

Question 12

PYQ 4.0 marks

चौरीचौरा कांड कोणता होता आणि त्याचे स्वातंत्र्य संग्रामावर कोणते परिणाम झाले?

Try answering in your head first.

Model answer

चौरीचौरा कांड ५ फेब्रुवारी १९२२ रोजी उत्तर प्रदेशातील गोरखपूर जिल्ह्यातील चौरीचौरा गावात घडला. असहयोग आंदोलनात भाग घेणाऱ्या भारतीय जनता आणि ब्रिटिश पोलिसांमध्ये तीव्र संघर्ष झाला. आंदोलनकारकांनी थाणेला आग लावली, ज्यामध्ये २१ जणांचा जाणीव होत मृत्यू झाला. या घटनेनंतर गांधीजींनी असहयोग आंदोलन मागे घेतले कारण हिंसा अहिंसेच्या तत्वांच्या विरुद्ध होता. यामुळे स्वातंत्र्य संग्रामात अंतर आला आणि अनेक कार्यकर्त्यांचा मनोबल खचला.

More: चौरीचौरा कांड हा आंदोलनातील एक महत्वाचा टर्निंग पॉइंट होता. यामुळे गांधी विचारधारेत बदल आला आणि स्वातंत्र्य संग्रामाचा नवीन टप्पा सुरू झाला.

How did you do?

Question 13

PYQ 5.0 marks

महाराष्ट्र राज्याची स्थापना कोणत्या कारणांसाठी झाली? त्याचे भौगोलिक विभाग कोणते आहेत?

Try answering in your head first.

Model answer

महाराष्ट्र राज्याची स्थापना 1 मे 1960 रोजी झाली.

स्थापनेचे कारण: भारतातील भाषिक आधारावर राज्यांची पुनर्रचना करण्यात आली. मराठी भाषेचे लोक एक एकीकृत राज्य मिळवावे असे आंदोलन करत होते. साम्युक्त महाराष्ट्र परिषद आणि संयुक्त महाराष्ट्र समिती यांनी मोठ्या प्रमाणावर आंदोलन केले. अंतिमतः 105 जणांच्या बलिदानानंतर महाराष्ट्र एकीकृत राज्य म्हणून स्थापन झाले.

भौगोलिक विभाग: महाराष्ट्रात खालील प्रमुख भौगोलिक विभाग आहेत: (1) कोकण - किनारपट्टीय प्रदेश, (2) मराठवाडा - उत्तरपूर्व भाग, (3) पश्चिम महाराष्ट्र - पश्चिमेकडील पठारी प्रदेश, (4) उत्तर महाराष्ट्र - उत्तरेकडील प्रदेश, (5) विदर्भ - पूर्वेकडील प्रदेश.

प्रशासनिक संरचना: मुंबई ही महाराष्ट्राची राजधानी आणि नागपूर ही उपराजधानी निश्चित केली गेली. महाराष्ट्र स्थापनेचा कलश पहिले मुख्यमंत्री यशवंतरावांच्या हस्ते आणला गेला. असे हे राज्य संपूर्ण मराठी भाषिक लोकांचे प्रतीक बनले.

More: This is a descriptive question about Maharashtra's formation covering its reasons and geographical divisions.

How did you do?

Question 14

PYQ 3.0 marks

महाराष्ट्र राज्याची निर्मिती करण्यासाठी कोणते आंदोलन झाले?

Try answering in your head first.

Model answer

महाराष्ट्र राज्याची निर्मिती करण्यासाठी 'संयुक्त महाराष्ट्र आंदोलन' (United Maharashtra Movement) झाले होते.

या आंदोलनाची विशेषता खालीलप्रमाणे होती:

(1) साम्युक्त महाराष्ट्र परिषद: राज्य पुनर्रचना समितीने गुजरात आणि महाराष्ट्रासाठी द्वैभाषिक राज्य निर्माण करण्याच्या शिफारशीच्या विरोधात यह परिषद स्थापन करण्यात आली.

(2) संयुक्त महाराष्ट्र समिती: 6 फेब्रुवारी 1956 रोजी साम्युक्त महाराष्ट्र समितीची स्थापना झाली. या समितीने मराठी भाषिक एकीकृत महाराष्ट्र राज्याच्या निर्मितीसाठी सामूहिक संघर्ष केला.

(3) बलिदान आणि आंदोलन: या आंदोलनातून 105 जणांचे बलिदान झाले. मोठ्या प्रमाणावर आंदोलन उभे राहिल्यानंतर अंतिमतः 1 मे 1960 ला एकीकृत मराठी भाषिक महाराष्ट्र राज्य स्थापन झाले.

More: This answer explains the United Maharashtra Movement and the various organizations that led the agitation.

How did you do?

Question 15

PYQ 6.0 marks

महाराष्ट्र राज्याच्या निर्मितीतील बेळगाव समस्या कशी आहे? त्याचे निराकरण कसे करण्यात आले?

Try answering in your head first.

Model answer

महाराष्ट्र राज्याच्या निर्मितीनंतर बेळगाव समस्या एक महत्त्वाचा सीमा विवाद बनून रहिली.

समस्येचा स्वरूप: बेळगावसह 865 गावे महाराष्ट्रात सामील करण्यासाठी प्रयत्न केले गेले होते. परंतु कर्नाटक राज्य या क्षेत्रांवर आपला दावा करत होते. महाराष्ट्र आणि कर्नाटक यामधील हा सीमा प्रश्न अजूनही सुटला नाही. दोन्ही राज्यांच्या मधील सीमा विवाद आजही कायम आहे.

महाजन आयोग: 1966 मध्ये बेळगावच्या प्रश्नावर केंद्र सरकारने महाजन आयोगाची स्थापना केली. महाजन आयोगाने सीमा विवाद सोडवण्यासाठी विविध शिफारशी केल्या. परंतु दुर्दैवाने या आयोगाच्या शिफारशी दोन्ही राज्यांना मान्य झाल्या नाहीत.

वर्तमान स्थिती: आजही हा सीमा प्रश्न पूर्णतः सुटला नाही. बेळगाव आणि त्यातील इतर गावे कोणत्या राज्यात समाविष्ट करायचे हे मुद्दा अजूनही विचारणीय आहे. या समस्येचे शांतिपूर्ण निराकरण करण्यासाठी दोन्ही राज्यांच्या मधील संवाद आणि समझूतीची आवश्यकता आहे.

More: This answer comprehensively explains the Belgaum issue, its nature, the Mahajan Commission's role, and current status.

How did you do?

पेशवाई

Multiple choice

Descriptive & long-form

Score-tracking is paywalled.

The Joy of Learning

Login

The Joy of Learning

Sign-up

The Joy of Learning

Forgot Password

पेशवाई

Multiple choice

Descriptive & long-form

Score-tracking is paywalled.

Rank

eBook

Online Test Series + eBook

Book is added to your cart!