Login
OR
Don't worry. We'll fix this for you!
पेशवाई हा मराठा साम्राज्यातील एक अत्यंत महत्त्वाचा प्रशासनिक आणि राजकीय टप्पा होता. पेशवा ही पदवी त्या काळी मराठा साम्राज्याच्या सर्वशक्तिमान कार्यकारी प्रमुखासाठी वापरली जात असे. या पदवीचा जिने महाराष्ट्राच्या इतिहासात गाढावणारा ठसा ठेवला आहे. पेशवाईचा काळ हे साम्राज्याच्या विस्ताराचा, प्रशासनाच्या सुदृढीकरणाचा, आणि सांस्कृतिक प्रगतीचा काळ मानला जातो.
पेशवाईची पदवी कधी आणि कशी सुरू झाली याची माहिती इतिहासात महत्त्वाची आहे.
graph TD A[शिंदे पेशवा] --> B[बालाजी विश्वनाथ] B --> C[बाजी राव प्रथम] C --> D[बाजीराव दुसरा] D --> E[राज्ञा व सत्तेचा विस्तार]
पेशवांनी त्यांच्या कार्षकाळात मराठा साम्राज्याला अनेक ध्येय साध्य केले:
| पेशवा | कार्षकाळ | महत्वपूर्ण कार्ये |
|---|---|---|
| बाजी राव प्रथम | १७२०-१७४० | ब्रिटीश व इतर परकीय शक्तींसोबत संघर्ष, मराठा सैन्याचा विस्तार |
| बाला जी बावजी राव | १७४०-१७६१ | मराठा साम्राज्याचा सीमाप्रशासकीय विस्तार, तीसऱ्या लढाईत नेतृत्व |
| बाळाजी कुष्णराव | १७६१-१७८२ | सामरिक सुधारणा, आर्थिक स्थिरता वाढविली |
पेशवाईच्या काळात ब्रिटीश व इतर आंतरप्रांतीय संबंध व धोरणांचे दुहेरी महत्व होते:
graph LR A[ब्रिटीशांविरोध] --> B[लढाया] A --> C[राजनीतिक करार] B --> D[सिंधूचा विस्तार] C --> E[विदर्भाशी संबंध]
पेशवाईचा काळ केवळ राजकीय नव्हे तर सामाजिक, सांस्कृतिक आणि शैक्षणिक क्षेत्रातही महत्त्वाचा होता:
Step 1: इतिहासातील नोंदी पाहता बाजी राव पहिल्याने ब्रिटीश व इतर परकीय ताकदी विरोधात लढाई सुरू केली.
Step 2: त्यांनी मराठा साम्राज्याचा विस्तार करण्यासाठी विविध लढाया यशस्वी केल्या.
Answer: बाजी राव पहिल्याने राजकीय आणि सैनिकी धोरणांवर भर दिला, विशेषकरून परकीय शक्ती विरोधी संघर्षाला.
Step 1: पेशवाईचा इतिहास १७व्या शतकाच्या शेवटी दिसतो, विशेषतः शिंदे पेशव्यांच्या काळात.
Step 2: बालाजी विश्वनाथ पेशव्यांनी सत्तेची स्थिर सत्ता मिळवली व पदवी अधिकृतपणे करीता वर्चस्व मिळाले.
Answer: पेशवाईची अधिकृत स्थापना १७व्या शतकाच्या शेवटी (१६९५-१७००च्या आसपास) झाली.
Step 1: पेशवाईत ज्या वर्गांनी समाजातील रूढी आणि जातीव्यवस्थांवर प्रश्न उभे केले.
Step 2: त्यांनी मंदिरांच्या पुनर्रचने, शाळा व शिक्षण संस्थांच्या स्थापनेवर लक्ष दिले.
Answer: पेशवाईचा सामाजिक योगदान म्हणजे जातीव्यवस्था विरुद्ध सुधारणा, शिक्षणाचा प्रसार व कलात्मक विकास.
Step 1: तुत्तीय लढाईमध्ये ब्रिटीशांनी अहम भूमिका बजावली, ज्यामुळे मराठा साम्राज्याची सत्ता कमजोर झाली.
Step 2: पेशवांच्या सत्तेचे पतन सुरू झाले व ब्रिटीश सरकारने अधिक प्रभाव वाढविला.
Answer: तुत्तीय लढाईमुळे पेशवाईचा पतन होऊन मराठा साम्राज्याच्या विरुद्ध ब्रिटिशांचा प्रभाव वाढला.
Step 1: बाळाजी कुष्णराव यांनी महसूल संकलन सुधारले आणि कर प्रणाल्येत सुव्यवस्था आणली.
Step 2: त्यांनी कृषी उत्पादन वाढवण्यासाठी नियोजन केले आणि वित्तीय स्थिरतेसाठी उपाय केले.
Answer: बाळाजी कुष्णराव यांनी कर प्रणालीतील सुधारणा, महसूल संकलन वाढवण्याचे प्रयत्न व कृषी व वित्तीय स्थिरतेसाठी योजना राबविल्या.
कधी वापरायचे: स्मृतीत नीटपणा ठेवायचा असल्यास आणि झटपट पुनरावलोकन करताना.
कधी वापरायचे: परीक्षा समोर असताना वेगवान समजायला आणि लिहायला.
कधी वापरायचे: मानविकी विभागातील प्रश्नांसाठी करताना.
कधी वापरायचे: विश्लेषणात्मक प्रश्नांची तयारी करताना.
कधी वापरायचे: पेपरमध्ये संक्षिप्त उत्तर द्यायचं असताना.
Progress tracking is paywalled — subscribe to mark subtopics as understood and save your streak.
Go to practice →
Your Score
Your Rank
| Rank | Name | Score |
|---|
