Login
OR
Don't worry. We'll fix this for you!
महाराष्ट्र राज्य भारताच्या पश्चिम भागात आहे आणि त्याची भौगोलिक रचना अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. राज्याच्या विविध भागांमध्ये भूप्रदेश, जलसंपदा, हवामान, माती, आणि नैसर्गिक संपदा यांचा विशेष विचार केला जातो. या विभागात या सर्व पैलूंचा सखोल अभ्यास केला जाईल.
भूप्रदेश म्हणजे जमिनीवर असलेली भौगोलिक रचना. महाराष्ट्रात मुख्यतः सह्याद्री पर्वतश्रेणी, कोंकण क्षेत्र आणि मध्य महाराष्ट्राची मैदानं ही प्रमुख भूप्रदेशीय रचना आहेत.
सह्याद्री पर्वत हे महाराष्ट्राच्या पश्चिम भागात असून ते मोठ्या प्रमाणावर वनांनी झाकलेले आहेत. या पर्वतरांगाला 'सह्याद्री' नाव दिले गेले आहे कारण ते सहा (क्षेत्र) आणि आद्रि (पर्वत) असे इंग्रजीतून भाषांतरित करता येते. या पर्वतरांगामुळे महाराष्ट्राला पश्चिमेकडील लालसर आणि वर्षाला भरपूर पाऊस मिळतो.
कोंकण क्षेत्र सह्याद्रीच्या उतारावर वसलेले एक कमी उंचीचे आणि सपाट किनारपट्टीचे भाग आहे. येथे समुद्र किनारा असल्यामुळे हवामान सौम्य आणि ओलेसर होते. या क्षेत्रातील माती खूप fertile असून शेतीसाठी उपयुक्त आहे.
महाराष्ट्राच्या मध्य भागात विस्तृत मैदानं आहेत. ती रेताळ आणि काळी मातीने भरलेली असते जी शेतीसाठी उपयुक्त मानली जाते. येथे धान्य, ऊस, कपाशी आणि मोठ्या प्रमाणात इतर पिकांची लागवड होते.
महाराष्ट्रात पाणी संपत्ती याचा महत्त्वाचा भाग म्हणजे नद्या, तलाव व जलाशय. जलसंपदा शेती, पीने आणि औद्योगिक वापरासाठी अत्यंत आवश्यक आहे.
मुळाक्षरे नद्या दोन प्रकारच्या आहेतः पश्चिमी आणि पूर्वी वाहिणाऱ्या नद्या. पश्चिमेकडील नद्या सह्याद्री पर्वतांपासून उगम पावतात आणि थेट अरब सागरसाठी वाहतात. पूर्वेकडील नद्या सह्याद्रीच्या दुसऱ्या बाजूने गंगा-ब्रह्मपुत्र नद्यांच्या व्याप्तीत प्रवेश करतात.
महाराष्ट्रात मुख्य सिंचन पद्धतींमध्ये बंड्या, धरणे आणि नळ सिंचन यांचा समावेश होतो. विशेषतः धरणांमुळे मोठ्या प्रमाणावर पाणी साठविले जाते आणि शेतीस पुरवठा केला जातो.
राज्यातील तलाव व जलाशय अनेक आहेत जे सिंचनासाठी तसेच जलसंवर्धनासाठी उपयुक्त आहेत. उदाहरणार्थ, कोलारसह महाराष्ट्रात अनेक नैसर्गिक तथा कृत्रिम तलाव आहेत.
हवामान म्हणजे एखाद्या प्रदेशात दीर्घकालीन तापमान, पाऊस, आर्द्रता व हवेचा दाब यांचा संगम. महाराष्ट्रात हवामान मुख्यतः उष्ण कटिबंधीय असून येथे चार ऋतू अनुभवले जातात.
मोन्सून म्हणजे भारतीय उपखंडातील वर्षभरातील पाऊस दिले जाणारे ऋतू आहे. महाराष्ट्रात दक्षिण-पश्चिम मोन्सून येतो, जो सह्याद्री पर्वतामुळे बरसावा तेजस्वी पद्धतीने करतो. त्यामुळे कोंकण आणि सह्याद्रीच्या पश्चिमेस जास्त पाऊस येतो, तर पूर्वेला तुलनेने कमी.
महाराष्ट्रात थंडीचे ऋतू म्हणजे नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी, जरासे थंडसर वातावरण असते. उन्हाळा मार्च ते मे पर्यंत असतो ज्यात तापमान स्वाभाविकपणे वाढते, विशेषतः मध्य महाराष्ट्रातील भागात.
महाराष्ट्राच्या वेगवेगळ्या भागांमध्ये पावसाचे प्रमाण वेगळे असते. कोंकण व सह्याद्री भागात वार्षिक सरासरी 2000 मिमी पेक्षा जास्त पावसाचा नोंद असतो, तर मराठवाडा व विदर्भात ही रक्कम 600-900 मिमी पर्यंत मर्यादित असते.
महाराष्ट्रातील मातीची विविधता बहुधा भूप्रदेशानुसार बदलते, त्यामुळे शेतीमधील विविधता देखील येते.
मुख्यतः लाल माती, काळी माती, तांबेच्या रंगाची माती, आणि स्लिटी माती महाराष्ट्रात आढळते. लाल माती कोंकण आणि सह्याद्रीला जास्त प्रमाणात असते, तर काळी माती मुख्यत्वे मराठवाडा, विदर्भात आहे.
काळी माती (कळवा) ही उष्णकटिबंधीय कापूस आणि ऊस लागवडीसाठी अतिशय उपयुक्त मानली जाते. लाल माती मध्यम प्रमाणात पीक घेत असते, विशेषतः भाजीपाला व फळे लागवडीत वापरली जाते.
शेतीत मातीचा प्रकार महत्त्वाचा असतो कारण प्रत्येक मातीमध्ये वेगवेगळ्या पोषक तत्त्वांची उपलब्धता वेगळी असते. त्यामुळे योग्य माती निवडून पिकांची लागवड केल्यास उत्पादन वाढू शकते.
नैसर्गिक संपदा जपणे हे पर्यावरणीय व आर्थिक विकासासाठी अत्यावश्यक आहे. महाराष्ट्रात अनेक खनिजसंपदा असून वनस्पती व जीवसृष्टीचे संरक्षणही तितकेच महत्त्वाचे आहे.
महाराष्ट्रात लोह, दगडांचे खनिज, स्फटिक, चूना खनिज व इतर खनिज संपदा मुबलक प्रमाणात आहे. ही संपदा औद्योगिक विकासासाठी महत्वाची आहे.
सह्याद्री क्षेत्रातील वन्यजीव संरक्षण शालयांचे अस्तित्व, आणि संवर्धनासाठी विविध प्रकल्प आहेत. वाघ, सहकारी पक्षी, तसेच विविध प्रकारच्या झाडांची भरपूर संख्या येथे आढळते.
वन संरक्षण, जलसंधारण प्रकल्प, प्रदूषण नियंत्रण यांसारख्या उपाययोजना महाराष्ट्रात भविष्यातील शाश्वत विकासासाठी मुख्य आहेत.
Step 1: सह्याद्री पर्वत पश्चिमेकडील महत्त्वपूर्ण पर्वतश्रेणी आहे - अ विधान बरोबर.
Step 2: सह्याद्रीमुळे कोंकण भागाला भरपूर मोन्सून पाऊस मिळतो - ब विधान बरोबर.
Step 3: सह्याद्री पर्वतश्रेणीमधून बहुतेक नद्या पश्चिमेकडे वाहतात (अरब सागराकडे), त्यामुळे क विधान चुकीचे आहे.
Step 4: सह्याद्री पर्वत ही भारताच्या पश्चिम किनाऱ्याला सीमाभूत करणारी पर्वतश्रेणी आहे - ड विधान बरोबर.
Answer: केवळ विधान क चुकीचे आहे.
Step 1: ताप्ती नदी सह्याद्री पर्वताच्या मध्य भागातून पश्चिमेकडे (अरब सागर) वाहते.
Step 2: घाटप्रवाह नद्या सह्याद्रीच्या पश्चिम उतारावरून समुद्राकडे वाहतात.
Step 3: भीमा नदी पूर्वेकडे वाहते आणि कृष्णा नदीदेखील पूर्वेकडील नद्या आहेत.
Answer: ताप्ती व घाटप्रवाह नद्या पश्चिमेकडे, भीमा व कृष्णा पूर्वेकडे वाहतात.
Step 1: कोंकण भाग आणि सह्याद्रीच्या पश्चिम भागाला सर्वाधिक वार्षिक पाऊस येतो (सुमारे 2000 मिमी पेक्षा अधिक).
Step 2: या भागात तांदूळ, फळे, व फुलझाडे ही मुख्य शेती पिके आहे.
Answer: सर्वाधिक वार्षिक पाऊस कोंकण व सह्याद्रीमध्ये पडतो, येथे तांदूळ हे मुख्य पिक आहे.
Step 1: काळी माती ही प्रामुख्याने कपाशीसाठी प्रसिद्ध आहे पण फळे, भाजीपाल्याला देखील उपयुक्त आहे.
Step 2: लाल माती मुख्यतः कमी पोषक तत्वे असलेली आहे, ज्यामुळे फळे आणि भाजीपाल्यासाठी कमी उपयुक्त ठरते.
Step 3: वाळवंटीय माती फारशी शेतीसाठी वापरली जात नाही.
Step 4: तांबे रंगाची माती मुख्यत्वे मध्यम उगम क्षेत्रांमध्ये आढळते पण ती फळे व भाजीपाल्यासाठी तितकी उपयुक्त नाही.
Answer: काळी माती (अ) ही फळे व भाजीपाल्यासाठी सर्वाधिक उपयुक्त आहे.
Step 1: मोन्सून पाऊस सह्याद्री पर्वताच्या पश्चिम भागावर जास्त पडतो, त्यामुळे विधान १ चुकीचे आहे.
Step 2: कोंकण भाग उष्णकटिबंधीय नमीचे हवामान असून विधान २ बरोबर आहे.
Step 3: मराठवाडा व विदर्भातील वार्षिक पावसाचे प्रमाण सामान्यत: ६००-९०० मिमी दरम्यान असते, त्यामुळे ५०० पेक्षा अधिक आहे, हे विधान ३ बरोबर आहे.
Step 4: हिवाळी ऋतू मध्ये तापमान कमी होते, वाढत नाही, त्यामुळे विधान ४ चुकीचे आहे.
Answer: विधान २ व ३ योग्य आहेत; १ व ४ चुकीचे.
When to use: जलसंपदा संदर्भातील प्रश्नांमध्ये जलप्रवाह ओळखताना.
When to use: हवामान व वर्षाव यावर आधारित प्रश्नांना त्वरित ओळखायला.
When to use: माती आणि शेती संदर्भातील अनेक प्रश्नांमध्ये वेगवान उत्तर द्यायचे असल्यास.
When to use: भूप्रदेशीय प्रश्न आणि हवामान संप्रेषण समजण्यासाठी.
When to use: विविध भागांतील पर्यावरणीय भेद लक्षात ठेवायचे असता.
Progress tracking is paywalled — subscribe to mark subtopics as understood and save your streak.
Go to practice →
Your Score
Your Rank
| Rank | Name | Score |
|---|
