Login
OR
Don't worry. We'll fix this for you!
माध्यमिक शिक्षण म्हणजे शाळेत विद्यार्थी केल्या जाणाऱ्या शिक्षण प्रक्रियांचा एक महत्त्वाचा टप्पा असून, या टप्प्यात विद्यार्थ्यांच्या ज्ञान, कौशल्य व वृत्ती यांचा अभ्यास करण्यासाठी मूल्यमापन (Assessment) हा अत्यंत आवश्यक अंग आहे. मूल्यमापन म्हणजे विद्यार्थ्यांच्या शिकण्याच्या स्थितीचे, प्रगतीचे आणि क्षमतांचे वैज्ञानिक आणि यंत्रित निरीक्षण करून संकलित केल्या जाणाऱ्या माहितीच्या आधारे मूल्यांकन करणे.
मूल्यमापन: शिक्षण प्रक्रियेत विद्यार्थी काय शिकला आहे, त्यांची क्षमता काय आहे, आणि शिक्षणाच्या उद्दिष्टांप्रमाणे विद्यार्थी कितपत प्रगती करत आहेत याचा निर्धार करण्याची प्रक्रिया.
मूल्यमापन ही केवळ विद्यार्थ्यांची चाचणी घेणे नाही, तर शिक्षणाच्या पूर्ण प्रक्रियेत शिकण्याच्या दर्जाचा अभ्यास करण्याची समग्र पद्धत आहे. त्यामध्ये ज्ञान, कौशल्य, वृत्ती, किंवा इतर गुणांचा अभ्यास करणं समाविष्ट असतो. मूल्यमापनामुळे शिक्षण-शिक्षणतज्ञांना विद्यार्थ्यांच्या कमतरता समजतात, ज्यामुळे योग्य ते सुधारणा करता येतात. शिक्षणाचा दर्जा वाढविण्यासाठी मूल्यमापन अपरिहार्य आहे.
| वैशिष्ट्य | मूल्यमापन | चाचणी |
|---|---|---|
| विभाग | शिकण्याच्या संपूर्ण प्रक्रियेचा अभ्यास | फक्त पैकी येणाऱ्या प्रश्नांची परीक्षा |
| उद्दिष्टे | विद्यार्थ्याच्या क्षमतांचा सर्वांगिण अभ्यास | विशिष्ट शिकण्याच्या भागाचे परीक्षण |
| पद्धत | किंवा गुणात्मक, किंवाविश्लेषणात्मक | मुख्यतः गुणात्मक (गुणांकन) |
मूल्यमापनाचे महत्त्वः
माध्यमिक शिक्षणात मुख्यतः तीन प्रकारच्या मूल्यमापन पद्धती वापरल्या जातात:
graph TD A[मूल्यमापन प्रकार] --> B[सूचनात्मक मूल्यमापन] A --> C[निष्कर्ष मूल्यमापन] A --> D[स्वयं मूल्यमापन] B --> E[प्रगतीवर लक्ष] C --> F[तोकडा निकाल] D --> G[स्वत:चे निरीक्षण]
मूल्यमापन करताना काही मूलभूत सिद्धांतांचे पालन करणे आवश्यक आहे, ज्यामुळे मूल्यमापन विश्वसनीय, प्रामाणिक आणि प्रभावी होते.
मूल्यमापनाचे तत्त्वज्ञान म्हणजे मूल्यमापनात वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणणे, ज्यामध्ये:
मूल्यमापन प्रक्रियेत अनेकदा विद्यार्थ्यांच्या विविधता, वेळेची मर्यादा, आणि साधनसुविधांचा अभाव यामुळे अडचणी येतात. अशा परिस्थितीत पुढील सुधारणा उपयुक्त ठरतात:
Step 1: सूचनात्मक मूल्यमापन म्हणजे शिक्षण प्रक्रियेदरम्यान विद्यार्थ्यांच्या प्रगतीवर लक्ष ठेवणे.
Step 2: याचा मुख्य उद्देश शिक्षकांना विद्यार्थ्यांमध्ये कमकुवत भाग ओळखून सुधारणा करण्याची संधी देणे आहे.
Answer: सूचनात्मक मूल्यमापनाचा मुख्य हेतू शिक्षण प्रक्रियेदरम्यान सुधारणांसाठी माहिती मिळवणे आहे.
Step 1: मूल्यमापन म्हणजे सर्वांगीण शिकण्याच्या प्रक्रियेचा अभ्यास; चाचणी म्हणजे विशिष्ट पैलूची परीक्षा.
Step 2: मूल्यमापन गुणात्मक व गुणात्मक माहिती देते; चाचणी प्रामुख्याने गुणात्मक (मार्क्स) माहिती देते.
Step 3: मूल्यमापनाचा उद्देश सुधारणा आहे; चाचणीचे उद्दिष्ट निकाल देणे आहे.
Answer: (१) सर्वांगीण अभ्यास व फक्त परीक्षा, (२) गुणात्मक व गुणात्मक माहिती, (३) सुधारणा व निकाल.
Step 1: स्वयं मूल्यमापनामुळे विद्यार्थी स्वतःच्या कमतरता व चुका ओळखतात.
Step 2: त्यामुळे ते अधिक आत्म-विश्वासी बनतात व शिक्षणात अधिक सक्रिय असतात.
Step 3: स्वयं मूल्यमापनामुळे विद्यार्थ्यांमध्ये स्वशिक्षणाचा गुण उत्पन्न होतो.
Answer: स्वयं मूल्यमापनामुळे (१) चुका शोधणे, (२) आत्मविश्वास वाढवणे, (३) स्वशिक्षणाला चालना देणे शक्य होते.
Step 1: सर्व विद्यार्थ्यांना समान संधी देणे.
Step 2: प्रश्नपत्रिका योग्यता व परीक्षेच्या उद्दिष्टानुरूप असणे.
Step 3: निकाल व मूल्यांकन वस्तुनिष्ठ व निष्पक्ष असणे.
Answer: एकसारखी संधी, योग्यमान प्रश्नपत्रिका, निष्पक्ष निकाल.
Step 1: प्रथम, विविध तपासणी प्रकारांचा समावेश करणे, जसे की लघु प्रश्न, निबंध, प्रोजेक्ट व मौखिक परीक्षा.
Step 2: दुसरे, शिक्षकांचे प्रशिक्षण व मूल्यांकन पद्धतींचे नियोजन सुनिश्चित करणे.
Step 3: तिसरे, विद्यार्थ्यांच्या मुल्यांकनासाठी स्पष्ट निकष व मानके स्थापित करणे.
Answer: (१) विविध मूल्यांकन पद्धतींचा समावेश, (२) शिक्षकांचे नियमित प्रशिक्षण व नियोजन, (३) स्पष्ट व समजण्याजोगे मूल्यांकन निकष।
When to use: नियमित मुल्यांकन करून कमकुवत भाग त्वरीत सुधारणे आवश्यक असताना.
When to use: परीक्षांमध्ये आणि प्रश्नपत्रिका निवडताना हे नेमके ओळखण्यासाठी.
When to use: मूल्यमापनाची प्रणाली तयार करताना किंवा मूल्यमापनाचे तत्त्व शिकत असताना.
When to use: मूल्यमापनाचे दर्जा सुधारण्यासाठी.
When to use: विद्यार्थ्यांच्या स्वावलंबनासाठी मूल्यमापन सुधारताना.
Progress tracking is paywalled — subscribe to mark subtopics as understood and save your streak.
Go to practice →
Your Score
Your Rank
| Rank | Name | Score |
|---|
